Ümid ilahiyyatına dair bəzi qeydlərim

1. İman həm də ümiddir.

2. Baş verməsi mümkünsüz olan nəsnəyə ümid bağlamaq nə qədər absurddursa, baş verməsi 100% qəti olan nəsnəyə də ümid bağlamaq bir o qədər absurddur. Fəlsəfi dillə ifadə etsək, ümidin obyekti nə zəruri, nə də mümkünsüz olan nəsnədir, əksinə, mümkün olan nəsnədir.

Davamı...

Təkvini və təşrii iradə barədə

Bəzən dini ədəbiyyatlarda “təkvini” və “təşrii” irədə terminləri ilə qarşılaşırıq. Çoxlarına bu iki terminlə nəyin qəsd olunduğu qapalı olduğunu nəzərə alıb qısa şəkildə açıqlama vermək istərdim.

İnsan hər hansı bir şeyi həyata keçirmək istədikdə bunu iki yolla edə bilər. Belə ki, bəzən kiməsə müraciət etmədən birbaşa olaraq özü istədiyi həmin şeyi həyata keçirir. Məsələn, fərz edək, qapını açmaq istəyir. Bu zaman durub gedir və qapını açır. Bəzən də insan həmin istədiyi şeyi həyata keçirmək üçün ikinci şəxsə “Qapını aç”- deyə müraciət edir. Deyilənlərdən aşağıdakılar məlum olur:

Davamı...

Facebook qeydlərim (2-ci hissə)

1. Hər əsaslandırılan fikir doğru deyil. Bu qədər sadə!
2. “Riyazi əminlik” atmosferində tənəffüs eləmirik. Heç olmasa, bir az başqalarının düşüncələrinə qarşı plüralist və tolerant yanaşaq.
3. Fəlsəfədə iki nəsnə var ki, onlar barədə düşünəndə həmişə heyrətlənirəm. Biri mütləq yoxluqdur, o biri də mütləq yuxu. Bir anlıq təsəvvür edin, heç nə yoxdur, puçluqdan və yoxluqdan savayı heç nə yoxdur. Nə sən varsan, nə ətrafındakılar var, nə də başqa şeylər. Bir sözlə, heç nə yoxdur. İnsan bunu dərindən düşünəndə bir anlıq heyrətə düşür, az qalır, insan ağlını əldən versin. Sanki bir növ “dəlilik təcrübəsi” yaşayır insan o an. Mütləq yuxunun təsəvvürü də bu qəbildəndir. İnsan fərz edəndə ki, yuxudan başqa heç nə yoxdur və əslində oyaqlıq deyə bir nənsə mövcud deyil, bu zaman yenə insan “heyrət təcrübəsi”ni yaşayır. Odur ki, insan zehni nə qədər cəhd etsə də, heç bir zaman mütləq yoxluq və mütləq yuxu ilə barışa bilməyib, bilmir və bilməyəcək. Heç ağıllı adam dəliliklə barışa bilərmi?! Əsla…

Davamı...

Facebook qeydlərim (1-ci hissə)

1. Nağıllardakı div və pərilərin var olma iddiası ilə Allahın var olma iddiası arasındakı fərq ondan ibarətdir ki, Allahın var olmasına dair çoxsaylı elmi (induktiv) və fəlsəfi dəlillər var, amma div və pərilərin var olmasına dair bu qəbildən dəlillər yoxdur. Odur ki, “Div və pərilərin var olmadığını mənə isbatla!”- etirazını səsləndirən birisinə ilk olaraq “Sən nə zaman onların var olduğunu isbat edəcək arqumetlər göstərmisən ki, indi də, məndən onları inkar etdiyimə görə dəlil tələb edirsən?!”- deyə cavab vermək lazımdır. Bir sözlə, div və pərilərin var olduğunu iddia etməklə Allahın var olduğunu iddia etmək arasında yerlə göy qədər fərq var. Elə buna görə də, div və pəriləri inkar etmək üçün dəlilə gərək yoxdur, Allahın varlığını inkar etmək üçünsə dəlilə gərək vardır, çünki div və pərilərin əksinə olaraq Onun varlığını isbatlayan dəlillər var.

Davamı...

Ağır və yüngül dinə dair qeydlərim (1-ci hissə)

1. Zənnimcə, bugünkü dindarlıq və dinşünaslığın ən ciddi problemi “ağır din” anlayışından qaynaqlanır. İnsanlar nəzəri müstəvidə dini anlamaqda çətinlik çəkirlərsə və ya onu həzm edə bilmirlərsə və yaxud əməli müstəvidə dini təlimlərə əməl edərkən çətinlik çəkirlərsə, bu, onu göstərir ki, ortada din adına nəsə artıq nəsnələr var. Məhz onlar insanın gerçək dinə varması qarşısında maneə hesab olunurlar. Bu əsasla, din yüngülləşməyənə qədər, öz artıq yüklərinindən azad olmayana qədər insanlar həm nəzəri, həm də əməli müstəvidə ciddi problemlər yaşayacaqlar. Mövcud problemdən çıxış yolu yalnız “yüngül din”ə qayıdışdır.

Davamı...

Tövhidə dair qeydlərim (1-ci hissə)

1. “Tövhid” modernizmin üç əsas təməl prinsipindən biri olan subyektivizmə qarşıdır. Tövhid bizi ontoloji baxımdan subyektmərkəzli olmaqdan çıxarır və bizə başa salır ki, subyekt obyekt ilə məna kəsb edir. Bu isə o deməkdir ki, subyekt öz varlığını obyektə söykənərək təmin edir. Odur ki, Kant öz əxlaq sistemində, Dekart da öz fəlsəfi sistemində məcbur qalıb “Allah”ın varlığını postulat (önqəbul) kimi qəbul edir. Çünki Kant görür ki, Allahı qəbul etməsə, əxlaq sistemi öz dəyərini əldə verərək çökəcək. Dekarsa görür ki, Allah adlı gerçəyi qəbul etməsə, subyektiv aləmdən çıxıb obyektiv aləmin qapısını açıb, içəri daxil ola bilməyəcək. Biri dəyərləri, digəri isə biliyi qüvvəyə mindirmək üçün tövhidə- Allaha sığınır. Bəli, belədir! Tövhid gerçəyindən qaçış mümkün deyil. Biz həm dəyər, həm də bilik sistemimizi tövhidə- Allaha borcluyuq. Allah olmasaydı, bəşəriyyət “subyektivizm”də ilişib qalacaqdı.

Davamı...

Dinin xarici və daxili hissələri

1. Məlum olduğu kimi, din (məsələn, İslam dini) mürəkkəb bir nəsnədir, yəni hissələrdən ibarətdir və bəsit deyil. Yenə məlumdur ki, bu hissələr eyni dərəcədə deyil. Belə ki, bəzi hissələr birinci dərəcəli, necə deyərlər, “altqurum”, bəziləri isə ikinci dərəcəli, yəni “üstqurum” hesab olunur. Başqa sözlə, birinci dərəcəli hissələri “xarici hissələr”, ikincidi dərəcəli hissələri isə “daxili hissələr” adlandırmaq olar.

Davamı...

İbn Ərəbiyə görə vəhdəti-vücud

İbn Ərəbi deyir ki, bir var, “mütləq varlıq”, hansı ki, heç bir şərt və qeyd qəbul etmir. Buna “zəruri varlıq (vacibul-vücud)” deyilir. Bir də var, “mütləq yoxluq”. Həm mütləq varlıq, həm də mütləq yoxluq- hər ikisi əzəlidir. Mütləq varlıq yoxluğu qəbul etmədiyi kimi, mütləq yoxluq da varlığı qəbul eləmir. Ancaq xalis varlıqla xalis yoxluq arasında “mümkünlük” adlı bir fasilə var ki, həm yoxluğu qəbul edə bilir, həm də varlığı. Deməli, “mümkünlük” varlıqla yoxluq arasında olan bir fasilədir ki, bu da “aləm” adlanır.

Davamı...

Din, dindar və dinşünas üçlüyünə dair qeydlərim (2-ci hissə)

16. Kimsə kimsəyə “Din üzərində düşünüb qənaətini başqaları ilə paylaşa bilməzsən. Sənin buna haqqın çatmır.”- deyə etiraz edə bilməz. Belə bir hüququ ona nə Allah, nə ağıl, nə hüquq, nə də əxlaq verib. Bu əsasla, “din” hamımızınkıdır, kimsənin şəxsi mülkü deyil. Odur ki, nə bir dinə mənsub olanlar bir-birlərinə və ya o dinə məsub olmayanlara, nə də bir məzhəbə mənsub adamlar bir-birlərinə və ya o məzhəbə mənsub olmayanlara etiraz edə bilərlər. Din göndərilib ki, insanlar tək-tək müstəqil şəkildə heç bir fikri təlqin olmadan onun üzrində düşünə bilsinlər. Mənə görə, inanc dünyasında olan ən böyük zülm din barədə yaradılan “anlama monopoliyası”dır.

Davamı...

Din tədqiqatının metodologiyası

1. Giriş

Fərqli metodlarla dini inamları, müddəaları mütaliə edən, araşdıran müxtəlif sahələrə “din tədqiqatı (Study of Religon)” deyilir. Bu gün modern dünyada din tədqiqatı sahəsinə fəlsəfə, din fəlsəfəsi, ilahiyyat, müqayəsəli din tədqiqatı (Comparative Study of Religion), din antropologiyası, din psixologiyası, din sosiologiyası, din fenomenologiyası, ədəbiyyat, dini incəsənət, din mifologiyası, dinlərin tarixi və dini epistemologiya kimi elmlər daxildir. İnsan dini bilikləri, inamları, müddəaları obyektiv şəkildə tədqiq etmək istəyirsə, bu vaxt doğru metedologiyadan çıxış edərək bunu etməlidir. Əks təqdirdə, dini anlama prosesində reallıqdan uzaq bir nəticə əldə etmiş olacaq. Qeyd olunan həyati əhəmiyyəti nəzərə alaraq, dini inamlar üzərində tədqiqat aparmazdan öncə, tədqiqatın metodologiyasını təyin etmək vacibdir. Belə ki, hansı metoddan və ya yanaşmadan çıxış etsək, dini inamları, müddəaları obyektiv şəkildə anlaya bilərik. Bu kiçik yazıda İslam dünyasında tətbiq olunan din tədqiqatını, hansısa bir normativ dəyərləndirmə irəli sürmədən, sadəcə olaraq deskriptiv aspektdən nəzərdən keçirməyə çalışacam.

Davamı...
1 2 3 10