Ağıl, düşünmə və mesaj: Zumər/ 18

      Quran insanları öz ayələri üzərində düşünməyə çağırır.[1] Bu, ilahi kitabın spesifik bir özəlliyidir. Bu isə o deməkdir ki, Quranda uyğunsuzluqlar, ziddiyyətli və ixtilaflı məqamlar mövcud deyil.[2] Quran nöqteyi-nəzərindən, düşünmə prosesi zamanı ağıldan mətni anlama vasitəsi kimi istifadə etmək lazımdır. Ağıldan bilik qaynağı kimi istifadə edilməsinə gəldikdə, bu, Quran ayələri üzərində düşünmə prosesində şərt deyil, çünki vəhy qaynağı kifayət qədər şəffaf və aydındır, ikinci bir qaynağın isə onu aydınlaşdırmasına ehtiyacı yoxdur. Deməli, düşüncə prosesi zamanı Quran ayələrində gizli olan mesajları anlamaq üçün ağıldan mətni anlama vasitəsi kimi istifadə etmək vacibdir.

Əfsuslar olsun ki, dini cameəmizdə “Quran ayələri barəsində düşünmə” vərdişləri yoxdur. Halbuki, Məhəmməd/24-ə əsasən, bu, dindarlar içərisində bir vərdiş halını almalıdır. Mövzunun əhəmiyyətini nəzərə alaraq, aşağıda nümunə kimi Zumər surəsinin 18-ci ayəsindən əldə etdiyim 18 çıxarışı oxucularla paylaşmaq istərdim. Uca yaradanımız belə buyurur: O kəslər ki, sözü dinləyib onun ən gözəlinə uyarlar. Onlar Allahın doğru yola yönəltdiyi kimsələrdir. Ağıl sahibləri də elə onlardır!” (Zumər: 18)

İndi isə əldə etdiyim çıxarış və mesajlar barədə:

1. Qızıl Quran qaydası

Ayə üzərində düşündüyümüz zaman, qızıl bir Quran qaydası əldə edirik; “Sözü dinləyib onun ən gözəlinə uyma” qaydası. Bu qayda ümumi olub bütün biliklərə, yəni ilahi və bəşəri biliklərə şamil olur. İstənilən bilik sahəsinə daxil olduqda, yuxarıda qeyd olunan qayda əsasında hərəkət etməliyik, yəni nəzəriyyələri bir-bir araşdırıb onların ən gözəlini qəbul etməliyik.
2. Kor-koranə tabeçiliyin inkarı

Sözügedən qayda bütün bilik sahələrində kor-koranə tabeçiliyi birmənalı olaraq inkar edərək, alternativ yol kimi məqbul və qaneedici dəlil əsasında tabeçiliyi icazəli sayır. Bu, ayənin “…onun ən gözəlinə uyarlar.”-hissəsindən əldə edilir.
3. Rasional yanaşmanın zərurəti

Ayədən əldə edilə biləcək digər bir mesaj isə hər növ məsələ və problemə rasional yanaşmanın qaçılmaz bir zərurət olmasıdır. Bu mesajı Ağıl sahibləri də elə onlardır!” – cümləsindən çıxarış etmək olar.
4. “Ən gözələ uyma” prinsipi- doğru yola yönəlmə

Hidayət və doğru yola yönəlmə “Ən gözələ uyma” – prinsipi fonunda  həyata keçə bilər. Ayədə O kəslər ki, sözü dinləyib onun ən gözəlinə uyarlar.” – cümləsindən dərhal sonra “Onlar Allahın doğru yola yönəltdiyi kimsələrdir.” -cümləsinin qeyd olunması buna aydın bir sübutdur.
5. Xalis zəka və ümumi qayda əsasında hərəkət

Xalis ağıl, zəka sahibləri yuxarıda qeyd olunan ümumi qayda əsasında hərəkət edən kəslərdir. Ayənin orjinalında işlədilən “əlbab” ifadəsi “lubb” sözünün cəm forması olub “xalis ağıl” mənasını ifadə edir.
6. “Ən gözəl” ifadəsinin təsviri xarakterli olması

Onlar Allahın doğru yola yönəltdiyi kimsələrdir.” – cümləsinə əsasən, “ən gözəl” ifadəsi əxlaqi məna deyil, qneseoloji məna ifadə edir. Başqa sözlə desək, burada işlədilən “ən gözəl” təbiri normativ xarakterli deyil, əksinə, təsviri xarakterlidir. Yəni, məqsəd o deyil ki, insan seçim zamanı gözəl sözə deyil, ən gözəl sözə uymalıdır. Əksinə, burada yalnız bir seçim var, o da “ən gözəl”dir. Deməli, bu, sözün reallığının ən gözəldən ibarət olduğunu bildirir.

7. Ümumi qaydadan yayınma- zəlalət bataqlığına yuvarlanma

Sözükeçən ümumi qaydaya əməl etməyənlər azmış kimsələrdir, çünki hidayət (doğru yola yönəlmə) ilə zəlalət (azma) arasında ikinci bir mərhələ mövcud deyildir. Bu mesajı “Onlar Allahın doğru yola yönəltdiyi kimsələrdir.– cümləsindən əldə etmək olar.

8. Dinləmə bacarığının prioritetliyi

Dinləmə bacarığı dəyərləndirmə bacarığından öncə olmalıdır. Bu, “…sözü dinləyib onun ən gözəlinə uyarlar.”– cümləsindən aydın bir şəkildə anlaşılır.  

9. Hidayətlə ağılın vəhdəti 

Hidayət və ağıl bir-birindən ayrılmayan iki həqiqətdir, belə ki, harada ağıl varsa, orada hidayət də vardır və əksinə. Ayənin son iki cümləsində bu iki fenomenin birlikdə qeyd olunması bunu bir daha təsdiqləyir.
10. Ağılın Allah tərəfindən hidayət zərurəti 

Allah tərəfindən olan hidayət insana şamil olmadıqda, ağıl düzgün fəaliyyət göstərə bilməz. Deməli, ilkin şərt kimi ağıl Allah tərəfindən hidayət edilməli, doğru yola yönəldilməlidir. “Ağıl sahibləri də elə onlardır!”- cümləsindən qabaq “Onlar Allahın doğru yola yönəltdiyi kimsələrdir.” – cümləsinin qeyd olunması bu faktı göstərir.

11. Önfərziyyələrdən arınma zərurəti

Sözü dinləyib onun ən gözəlinə uyarkən, önfərziyyələrin müdaxiləsinin qarşısını almaq lazımdır ki, “ən gözəl” öz reallığı ilə insan üçün aşkar ola bilsin. Bu mesajı ayədə işlədilən həm “ən gözəl” ifadəsinin mahiyyətindən, həm də “xalis ağıl” ifadəsindən anlamaq olar.
12. Dinləmə və dərhal dəyərləndirmə ardıcıllığı

Sözü dinlədikdən sonra dərhal əməli olaraq dəyərləndirmə olmalıdır, çünki ayədə “fə” bağlayıcısından istifadə edilmişdir. Bu da, ərəb qrammatikasında ardıcıllıq ifadə edir.

13. Ağılın əmin bir bilik qaynağı olması

“Ən gözəl” söz Allahdandır. Deməli, ağıl da vəhylə yanaşı bir əmin bilik qaynağı kimi çıxış edə bilər, çünki Allah sözün ən gözəlinə uymağı hidayət kimi dəyərləndirir. Bu isə onun Allah tərəfindən olduğunu bildirir.
14. Bəndə olmaq üçün dörd əsas komponent

Bəndə olmaq üçün insan özündə dörd komponenti birləşdirməlidir:

a) Ağıl əsasında hərəkət;

b) Doğru dində olmaq;

c) Sözü dinləmə bacarığına yiyələnmək;

d) “Ən gözəl” arqumentlər əsasında öz inam şəbəkəsini formalaşdırmaq.

15. Nəzərçi yanaşma alternativi

Ayədən dərin bir mesaj olaraq ictihad və təqlidlə yanaşı, üçüncü bir yolun da olduğu qənaətinə vara bilərik. Bunu “Nəzərçı yanaşma” kimi adlandırmaq olar. Bu yanaşmada insan müxtəlif fiqhi rəylərlə, onların arqumentləri ilə bir “söz” kimi tanış olduqdan sonra, onların içərisindən ən gözəl və həqiqətə ən yaxın olanına uyur. Qeyd edək ki, üçüncü yol heç də cəmiyyətin bütün siniflərinə aid deyil, əksinə, bu yolu yalnız xüsusi bir bacarığa malik olan qrup qət edə bilər. Bu yolu müəyyən mənada təqlidə münasibətdə xüsusi bir yol kimi dəyərləndirmək olar.

16. Deyilənə baxma zərurəti

Dəyərləndirmə məqamında deyənə yox, deyilənə baxmaq lazımdır. Bu, aydın şəkildə “…sözü dinləyib onun ən gözəlinə uyarlar.”– cümləsindən məlum olur.

17. Sağlam yol- şüuri seçim

Ən sağlam, əmin və sığortalanmış yol yalnız şüuri seçimdir. Bu mesaj ayədə işlədilən “sözü dinləmə” və “onun ən gözəlinə uyma” ifadələrindən başa düşülür, çünki dinləmə və uyma şüuri bir prosesdir.

18. İlahi müvəffəqiyyət olmadan “ən gözəl”i seçə bilməyin mümkünsüzlüyü

İlahi müvəffəqiyyət olmadan “ən gözəl”i seçmək mümkün deyil, çünki ayədə Allah-taala bu kimi seçim edənləri öncədən hidayət nemətindən faydalanan şəxslər olaraq təqdim edir.

[1]. “Onlar Quran barəsində düşünməzlərmi? Yoxsa qəlbləri qıfıllıdır?” (Muhəmməd: 24)

[2]. “Onlar Quran barəsində düşünməzlərmi? Əgər o, Allahdan qeyrisi tərəfindən olsaydı, əlbəttə, onda çoxlu ziddiyyət (ixtilaf, uyğunsuzluq) tapardılar.” (Nisa: 82)

Oxşar yazılar
Quran – yeganə dini bilik qaynağı
“Cihad”- təhrifə məruz qalmış Quran ifadəsi
Quranın dili
Quranın əxlaq sistemini necə anlayaq?!