Ağır və yüngül dinə dair qeydlərim (1-ci hissə)

1. Zənnimcə, bugünkü dindarlıq və dinşünaslığın ən ciddi problemi “ağır din” anlayışından qaynaqlanır. İnsanlar nəzəri müstəvidə dini anlamaqda çətinlik çəkirlərsə və ya onu həzm edə bilmirlərsə və yaxud əməli müstəvidə dini təlimlərə əməl edərkən çətinlik çəkirlərsə, bu, onu göstərir ki, ortada din adına nəsə artıq nəsnələr var. Məhz onlar insanın gerçək dinə varması qarşısında maneə hesab olunurlar. Bu əsasla, din yüngülləşməyənə qədər, öz artıq yüklərinindən azad olmayana qədər insanlar həm nəzəri, həm də əməli müstəvidə ciddi problemlər yaşayacaqlar. Mövcud problemdən çıxış yolu yalnız “yüngül din”ə qayıdışdır.

2. Fəlsəfə dünyasında Aristetolist fəlsəfənin platonik fəlsəfə ilə müqayisədə əsaslı, müdafiə oluna bilən, ağıl tərəfindən daha rahat həzm edilən olmasının sirri birincinin “yüngül metafizika”, ikincinin isə “ağır metafizika” tərəfdarı olmasına görədir. Zənnimcə, din barədə də eyni münasibətdən söz açmaq olar. Bu gün modern dünyada “dindən qaçış” fenomeninin başlıca səbəbi bir çoxları tərəfindən təbliğ edilən “ağır din” təsviridir. Hətta dinə yönəli əksər şübhələrin, iradların, tənqidlərin kökündə yenə “ağır din” faktoru dayanır. Əslində, onlar “yüngül din”ə yox, kimlərinsə formalaşdırdığı yanlış din təsvirinə- ağır dinə yönəlirlər. Beləliklə, din yüngülləşdirilməyənə qədər həm dindən qaçış olacaq, həm də tənqid obyektinə çevriləcək.

3. Mən “yüngül din” və “ağır din” anlayışlarını deskriptiv, təsviri anlamda işlədirəm. Yəni dinin obyektiv reallıqda necə olub-olmadığını aydınlaşdırmaq üçün bu iki ifadədən istifadə edirəm. Belə ki, yüngül din dini reallıqda olduğu kimi, ağır din isə onu reallıqda olmadığı kimi əks etdirir. Başqa sözlə, “yüngül” və “ağır” ifadələri dində mövcud olan müddəaların həcmi ilə əlaqədardır. Odur ki, müddəaların həcmi yüngül dində az, ağır dində isə çox olur.

4. Yüngül din və ağır din anlayışları modern Qərb fəlsəfəsindəki “Okkam ülgücü” adlı prinsipə söykənir. Bu prinsipə görə, biz əldə heç bir dəlil olmadan varlıq aləmindəki mövcudatların sayını artırmamalıyıq. Ortada dəlil olmayana qədər varlıq siyahısına hanasısa bir varlığı əlavə etməyə, artırmağa haqqımız yoxdur. Bu, o deməkdir ki, məcbur olmadığımız təqdirdə varlıqları çoxaltmamaq gərəkir. Okkam ülgücü deyir ki, hansısa bir şeyin varlığına yalnız iki yoldan biri ilə inana bilərik:

a) Zahiri və ya batini duyğu vasitəsilə o şeyi dərk edirik. Məsələn, mən nə üçün qarşımda olan kitabın var olduğuna inanıram? Çünki onu gözlə görüb dərk edirəm və nəticədə onun varlığına inanırm və yaxud batini duyğu ilə sevincli olduğumu dərk edib onun var olmasına inanıram;

b) O şeyin var olması zahiri və ya batini duyğu ilə qavranılan üçün zəruri şərt kimi çıxş edir. Məsələn, nə üçün evdən çıxıb hər yerin yaş olduğunu görəndə yağışın varlığına inanıram? Çünki yağışın özünü görməsəm də, yağışın olmadığı təqdirdə, hər yerin yaş olduğunu izah etmək olmaz. Deməli, yağışın var olması zahiri hisslə qavradığım yaşlıq üçün zəruri şərt hesab olunur. Belə ki, yağış var olmasa, yaşlığı izah etmək olmaz.

Deməli, hər hansı bir şeyin varlığını isbatlamaq üçün yalnız iki yol var, üçüncü yol isə mümkün deyil. Əgər üçüncü yolun olduğu iddia edilərsə, onda bir çox xurafatlara, cəfəngiyatlara, mövhumatlara inanmalı olacağıq. Üçüncü yolun inkarına, qeyd olunduğu kimi, “Okkam ülgücü” deyilir. Onu da qeyd edim ki, birinci mərhələ təcrübi anlayışlar, ikinci mərhələ isə nəzəri anlayışlar istehsal edir bizim üçün, yəni birincində təcrübi anlayışlarla, ikincində isə nəzəri anlayışlarla işləyirik. Bu ülgüclə bir çox şeylər- xurafatların, cəfəngiyatların və mövhumatların mövcudluğu varlıq aləmindən kəsilərək təmizlənir və azaldılır. Beləliklə, Okkam ülgücü ilə varlıq aləmini artıq yüklərdən, əlavə qondarma varlıqlardan təmizləyə və nəticədə varlıq aləmini yüngülləşdirə bilərik.

Yuxarıdakı izaha əsasən, din də varlıq aləmi kimi Okkam ülgücü ilə ona əlavə edilən artıq yüklərdən təmizlənməli və yüngülləşdirilməlidir.

5. Okkam ülgücünə əsasən, dəlil olmadan dini müddəaların sayını artırmaq olmaz. Zənnimcə, bu metodoloji modelin dini anlama sahəsinə tətbiqi də iki mərhələdə həyata keçir, belə ki, birinci mərhələdə tekstual anlayışlarla, ikinci mərhələdə isə metatekstual anlayışlarla dini anlamağa çalışırıq. Bu isə o deməkdir ki, hansısa bir dini müddəanı iki yoldan biri ilə əldə edə bilərik: 1) ya dini mətni (məsələn, Quran və sünnə kimi) uyğun dərk şəklində realizə edirik, 2) ya da onu implikativ dərk şəklində. Dini mətni uyğun dərk şəklində realizə etdiyimiz zaman “tekstual anlayışlar”, implikativ dərk şəklində anladığımızda isə “metatekstual anlayışlar” istehsal edirik. Dini “uyğun” şəkildə realizə etmək dedikdə, onun bir tekst kimi leksik sistem daxilində nə anlam ifadə etdiyini nəzərdə tuturam. Elə buna görə, bu mərhələdə əldə etdiyimiz bilgilər özünü tekstual anlayışlar şəklində göstərir. Ancaq dini implikativ dərk şəklində realizə etmək dedikdə isə onun leksik sistem daxilində ifadə etdiyi anlamlardan əldə edilən məntiqi nəticələri nəzərdə tuturam. Bu mənada əldə etdiyimiz bilgilər metatekstual anlayışlar hesab olunur. Bu isə o deməkdir ki, əgər əldə etdiyimiz tekstual anlayışlar doğrudursa, bu zaman həmin metatekstual anlayışlar da doğru olacaq, çünki ikinci anlayışlar birinci anlayışların məntiqi nəticələridirlər.

Deməli, hər hansı bir dini müddəanı iki yoldan biri ilə əldə edə bilərik, üçüncü yol isə yoxdur. Əks təqdirdə, ortada heç bir dəlil olmadan dini müddəaların sayını artırmış olarıq ki, bu da yolverilməzdir. Əfsuslar olsun, insanlar arasında onların inandıqları çoxsaylı dini müddəalar vardır ki, onların heç biri yuxarıda qeyd etdiyimiz iki yoldan biri ilə əldə edilməmişdir.

6. Nəsnələri iki cür diniləşdirmək, dini rəngə boyamaq olar. Bir var, hansısa bir səmavi dinin müqəddəs mətnlərində həmin nəsnə barədə nəsə deyilir və biz də onun dini olmasına inanır və nəticədə onu “dini” kimi göstəririk. Bir də var, əslində, həmin nəsnə dini mətnlərin heç birində qeyd edilməyib, biz sadəcə olaraq onun Allah tərəfindən yaradıldığına, Ona mənsub olduğuna inanırıq və bu baxımdan, onu “dini” əlaməti ilə xarakterizə edirik. Əfsuslar olsun, bu iki cür diniləşdirmə əməliyyatı çox zaman ya bilməyərəkdən, ya da bilərəkdən bir-biri ilə səhv salınır. Xüsusən də, bu xəta bu gün dini dairələrdə “Elmlərin diniləşdirilməsi projesi” adlandırılan layihələrdə baş verir. Bu iki yanaşma əslində “yüngül din” və “ağır din” anlayışlarını təmsil edir. İkinci mənada diniləşdirmə ortada heç bir dəlil olmadan dini müddəaların sayını artırır, halbuki bu mənada olan diniləşdirməni səmavi dinlərə aid etmək yanlışdır. Bir deist belə nəsnələrin diniləşdirilməsini ikinci mənada müdafiə edə bilər, amma bu, o demək deyil ki, həmin adam səmavi diniləşdirmədən söz açır. Buradan aydın olur ki, sekulyar bir adam belə ikinci mənada nəsnələrin diniləşdirilməsindən söz aça bilər, yəni həm sekulyar ola və həm də nəsnələri Allaha bağlaya bilər. Ancaq unutmamalıyıq ki, onun müdafiə etdiyi diniləşdirmə ilə dindar birisinin müdafiə etdiyi diniləşdirmə arasında yerlə göy qədər fərq var. Mənə görə, birinci mənadakı diniləşdirmənin payı ikinci mənadakı diniləşdirməyə baxanda olduqca azdır. Odur ki, dindar birisi dinə aid olmayan şeyləri ona nisbət verib dini ağırlaşdırmamalı və diniləşdirmədən danışanda həmişə bu iki fərqli yanaşmanı bir-birindən ayırd etməlidir. Deməli, dini ağırlaşdırmaq yox, olduğu kimi yüngülləşdirmək lazımdır.

Oxşar yazılar
Tövhidə dair qeydlərim (1-ci hissə)
Dinə dair müddəaları ayırd etmə zərurəti
Din, dindar və dinşünas üçlüyünə dair qeydlərim (1-ci hissə)
Ümid ilahiyyatına dair bəzi qeydlərim