Category : Məqalələr

Dostluq üzərinə fəlsəfə

İslam fəlsəfəsində “təşkik” nəzəriyyəsi var. Bu nəzəriyyəyə görə, varlıq aləmi, onun içərisində olan varlıqlar, olaylar, olqular – hamısı dərəcələrə bölünür, yəni onlar bir dərəcədə olan, bir səviyyədə olan nəsnələr deyillər. “Təşkik” bütün varlıq aləminə şamil olan ümumu bir zərurətdir, belə ki, varlığın ən zəif dərəcəsindən başlayaraq ən yüksək dərəcəsinə qədər, yəni Allaha qədər gedib çıxır. “Təşkik” nə deməkdir? Təşkik- yəni dərəclənmə deməkdir, varlığın dərəclənənməsi və ya dərəcələrə bölünməsi. Hər bir həqiqətin təkcə vahid bir dərəcəsi olmur, əksinə, dərəcələri olur, insansa bunları kəşf edərək öyrənir. Mən burada örnək olaraq “dostluq” anlayışını ələ almaq istəyirəm.

Davamı...

Klassik ilahiyyatda “əvəz” nəzəriyyəsi (Qısa izah)

Klassik ilahiyyat kitablarında “əvəz” adlı bir teoloji nəzəriyyə var. Bu nəzəriyyəyə əsasən, Allah varlıq aləmində qurduğu maddi, fiziki sistemdən doğan ağrı və acıların müqabilində əvəz adlı bədəl ödəməlidir. Teoloqların qeyd etdiyi kimi, bu, Allaha əxlaqi baxımdan vacibdir, çünki əgər bu bədəli əvəz şəklində canlı varlığa (subject-of-a-life) ödəməsə, bu zaman ona qarşızülm etmiş olar. Məsələn, Allah maddi aləmi elə yaradıb ki, məsələn, insan bəzən xəstəliyə yoluxa bilir. Xəstəlik fenomeninin var olması Allahın yaratdığı maddi sistemdən irəli gəlir, yəni Allah bu aləmi elə qurub ki, orada xəstəlik adlı bir hadisə də vardır. Bu əsasla, Allah xəstəliyə yoluxan insana çəkdiyi ağrı, açı müqabilində əvəz bəxş edəcək, daha doğrusu, əxlaqi baxımdan onu ödəməklə görəvlidir. Nəsrəddin Tusinin qələmə aldığı “təcrid əl-itiqad” əsərində “əvəz” nəzəriyyəsi ilə bağlı diqqətə layiq nümunələrdən biri də, insanlar tərəfindən heyvanlara qarşı həyata keçirilən ağrı və acı problemidir. Tusi yazır ki, Allah-taala insanlara qidalanmaq üçün heyvan ovlamaq, kəsmək icazəsi verib. Belə bir icazə isə heyvanların ağrı, acı çəkməsi ilə nəticələnir. Ağrı və acı o zaman gözəl hesab oluna bilər ki, heyvan üçün ortada onları (ağrı və acı) əvəz edə bilən miqdarda böyük mənafe, çıxar, xeyir olmuş olsun. Bu isə qeyd olunan əvəzdir, yəni Allah kəsilərək və ya ovlanaraq insan qidası olan hər bir heyvana çəkdiyi acı və ağrıya görə əxlaqi baxımdan bədəl olaraq əvəz ödəyəcək. Əks təqdirdə, onlara qarşı zülm etmiş olar.

Davamı...

İnsafsız paradoks təcrübəsi

Gəlin, sizə müşahidə etdiyim maraqlı bir təcrübədən, haldan danışım, bu kimi hallara dəfələrlə şahid olmuşam həyatımda. Deməli, özünün “müqəllid” olduğunu etiraf etdiyi bir halda başqalarının ictihad dərəcəsinə nail olub-olmadığını dəyərləndirə bilən (!) adamlar var ətrafımızda. Şahidi olduğum paradoksu  aşağıdakı kimi ifadə edə bilərəm:

“Dini cameədə rəsmi fəqih kimi qəbul edilməyən şəxslərin verdikləri fətvanın və ya birisinin bir mütəxəssis kimi hansısa fiqhi məsələdə gəldiyi qənaətin istinad qaynaqlarını təhlil etmə bacarığı”

Davamı...

Ətraf mühit əxlaqı

Ətraf mühit əxlaqı (Environmental ethics) hava və su çirkliliyi, ekosistemin korlanması, növlərin qırılıb aradan getməsi və torpaq eroziyası kimi çağdaş ətraf mühit böhranı nəticəsində meydana çıxmışdır. Ətraf mühit əxlaqının təməli ənənəvi əxlaqın təqdim etdiyi tarixi antroposentrizmə (insanmərkəzlilik) qarşıdır. Bu, həm də “növpərəstlik” və ya “insani şovinizm” adlanır. Ətraf mühit əxlaqı qeyri-insani canlı varlıqları və təbiəti istismar obyekti, habelə, onları öz-özlüyündə hədəf kimi deyil, insani hədəfələrə nail olmaq üçün vasitələr kimi nəzərdən keçirir. Bu əxlaq qeyd olunan bu varlıqlar və bir tam olaraq təbiət barəsində insani bir məsuliyyət müəyyənləşdirməyə çalışır. Ətraf mühit əxlaqı sadəcə olaraq tətbiqi əxlaqın (Applied ethics) bir sahəsi deyil, həm də, o, yeni və fərqli nəzəri bir çərçivə formalaşdırmaqla məşğuldur.

Davamı...

Dəlilmərkəzlilik, yoxsa mütəxəssismərkəzlilik?

  1. Həqiqətin meyarı

Həqiqətin meyarı nədir: dəlil, yoxsa mütəxəssis, hansı biri? Sadə dillə ifadə etsək, hansısa bir həqiqətin var olduğunu bizə kim və ya nə isbat edir? Başqa sözlə, bizi həmin həqiqətə aparan kanal hansıdır: dəlil, yoxsa mütəxəssis? Mənim əlimdən tutub məni həqiqətə doğru aparan, mənə onu göstərən, məni onun varlığından xəbərdar edən kimdir və ya nədir? Dəlil, yoxsa mütəxəssis? Sualı öz şəffaflığı, çılpaqlığı ilə ifadə edirəm və hansısa istisna halları, məsələyə fərqli aspektdən yanaşmağı nəzərə almadan, sadəcə olaraq, birbaşa məsələ üzərində təmərküzləşib, aydınlaşdırmaq istəyirəm ki, prinsip olaraq dəlil mənə yol göstərir, yoxsa dəlil sahibi. Daha dəqiq ifadə etsək, insan həqiqətə nail olmaq üçün, prinsip olaraq, dəlilmərkəzli olmalıdır, yoxsa mütəxəssismərkəzli? Bu yazıda təqib edib, isbatlamağa çalışacağım müddəa belədir: “İnsan prinsip olaraq dəlilmərkəzli olmalıdır”.

Davamı...

Dini anlamada ən primitiv qayda

Bir çox insanlar dini anlamada ən primitiv qaydanı belə unudurlar. Qayda belədir: “Mən dini anlamaq istədikdə aşağıdakı üç anlayışı bir-birindən ayırmalıyam:
– Din;
– Dindar;
– Dinşünas.”
Din- “ilahi mesaj”ları əks etdirən həqiqətlər toplusudur. Dindar- dini mətnlərdə qeyd olunanlara inanıb onlar əsasında həyat sürən birisidir. Dinşünas isə- dini mətnləri (məsələn, İslam dinində Quran və sünnə kimi) tədqiq edib, onları adi dindarlar üçün aydınlaşdıran şəxsdir.

Davamı...

Ruhun cinsiyyəti varmı?

Fəlsəfədə mübahisəli mövzulardan biri də ruhun cinsiyyətə malik olub-olmamasıdır. Belə ki, bəziləri iddia edirlər ki, ruhun cinsiyyəti yoxdur, nə kişidir, nə də qadın. Kişilik və ya qadınlıq fiziki bədənə aiddir, ruhda isə belə bir xüsusiyyət yoxdur. Bu iddianın əksinə olaraq rəqib tərəf hesab edir ki, ruhun cinsiyyəti var, yəni ortada kişi ruhu və qadın ruhu var.

Davamı...

Təkqaynaqlı olma, yoxsa ilk özünü inkar etməli olacaqsan (Etüd)

1. Düşüncə dünyasında bir xəstəlik var, ona “təkqaynaqlılıq” deyilir. Bəziləri biliyin yeganə qaynağını hissdə, bəziləri ağılda, bəziləri vəhydə, bəziləri intuisiyada görür. Bu kimi yanaşmaların ən sadə iradı ondadır ki, ilk olaraq özlərini təkzib edirlər, məhv edirlər (self-defeating). Məsələn:

Davamı...

“Cihad”- təhrifə məruz qalmış Quran ifadəsi

1. Maraqlıdır, Quran ədəbiyyatında “cihad” sözü bu gün zehinlərə yeridilən “döyüş/ hərbi əməliyyat” anlamında deyil. Quran döyüş anlamını ifadə etmək üçün “Qital” sözündən istfadə edir ki, bunun da Quranda xüsusi bir fəlsəfəsi, şərtləri var. Zənnimcə, Quranın qəbul etdiyi “Qital” anlayışı əqli baxımdan müdafiəolunan və tamamilə ictimai bir zərurətdir, belə ki, onun mahiyyətini hər bir insanın qəbul etdiyi məşhur əxlaqi “qızıl qayda” təşkil edir: “Başqaları ilə elə davran ki, onların da səninlə o cür davranmasını istəyirsən”.

Davamı...

İslamdaxili bölgülərin yaranma səbəbi barədə (Tərəfsiz yanaşma)

 

1. Tarixdən məlum olduğu kimi, İslam dini daxilində peyğəmbər (s) dünyasını dəyişdikdən sonra dindaxili parçalanmalar yarandı. Əsas etibarilə, İslamdaxili bölgünü iki ana məzhəb təmsil edir, belə ki, biri Əhli-beyt qolu, digəri isə sünnilik qoludur. Sonradan zaman keçdikcə hər iki məzhəb də öz daxilində kiçik qollara ayrılmağa başladı. Əsas sual belədir: Bu bölgünün səbəbi nədir? Zənnimcə, iki fərqli səbəbdən söz açmaq olar: epistemoloji və hermenevtik səbəb.

Davamı...
1 2 3 4 6