Category : Teoloji

Əbədi əzab problemi

  1. Giriş

İnsanın əbədi olaraq Cəhənnəmdə əzəba məruz qalması ilə bağlı teoloqlar, filosoflar və ariflər arasında ciddi fikirayrılığı vardır. Uyğun məsələ ilə bağlı bir neçə təsvir var:

  1. Bəzi insanlar əbədi olaraq Cəhənnəmdə əzaba məruz qalacaqlar və bu əzab sonsuzadək davam edəcək.
  2. Əbədi əzaba məruz qalan insanlar Cəhənnəmdə günahlarına görə cəzalarını çəkdikdən sonra yox olacaqlar.
  3. Əbədi əzaba məruz qaldıqları iddia olunan kimsələr cəzalarını çəkdikdən sonra əzab onlar üçün artıq şirinləşəcək.
  4. Əbədi əzaba məruz qaldıdları iddia olunan insanlar əslində günahlarına görə cəza çəkdikdən sonra Cəhənnəmdən çıxıb Cənnətə daxil olacaqlar.  
Davamı...

İbn Rüşd düşüncəsində din ilə fəlsəfənin uzlaşması

1. İslam düşüncə tarixində “din” ilə “fəlsəfə” arasında heç bir ziddiyyətin olmadığı və nəticə etibarilə onlarin bir-birilə uzlaşdığı barədə yazılan kitablardan biri də görkəmli müsəlman filosof İbn Rüşdün qələmə aldığı “fəslul-Məqal” adlı məşhur kitabdır. İbn Rüşd bu kiçik həcmli kitabda göstərməyə çalışır ki, din ilə fəlsəfə arasında heç bir zidiyyət yoxdur. O, belə bir ziddiyyətin olmadığını “təvil (=yozum)” nəzəriyyəsi əsasında izah etməyə çalışır. Daha sonra, Qəzalinin Farabi və İbn Sina kimi filosofları üç dini müddəadakı görüşlərinə görə təkfir etməsi məsələsinə toxunaraq bu tarixi fitvanı dəyərləndirməyə çalışır və göstərir ki, Qəzalinin onları təkfir etməsi əsassız idi. Mən bu kiçik yazımda İbn Rüşdün təvil nəzəriyyəsini məntiqi baxımdan nə qədər əsaslı (justified) olub-olmadığını dəyərləndirmədən sadəcə olaraq onu izah etməyə çalışacam.

Davamı...

Təkvini və təşrii iradə barədə

Bəzən dini ədəbiyyatlarda “təkvini” və “təşrii” irədə terminləri ilə qarşılaşırıq. Çoxlarına bu iki terminlə nəyin qəsd olunduğu qapalı olduğunu nəzərə alıb qısa şəkildə açıqlama vermək istərdim.

İnsan hər hansı bir şeyi həyata keçirmək istədikdə bunu iki yolla edə bilər. Belə ki, bəzən kiməsə müraciət etmədən birbaşa olaraq özü istədiyi həmin şeyi həyata keçirir. Məsələn, fərz edək, qapını açmaq istəyir. Bu zaman durub gedir və qapını açır. Bəzən də insan həmin istədiyi şeyi həyata keçirmək üçün ikinci şəxsə “Qapını aç”- deyə müraciət edir. Deyilənlərdən aşağıdakılar məlum olur:

Davamı...

Dinin xarici və daxili hissələri

1. Məlum olduğu kimi, din (məsələn, İslam dini) mürəkkəb bir nəsnədir, yəni hissələrdən ibarətdir və bəsit deyil. Yenə məlumdur ki, bu hissələr eyni dərəcədə deyil. Belə ki, bəzi hissələr birinci dərəcəli, necə deyərlər, “altqurum”, bəziləri isə ikinci dərəcəli, yəni “üstqurum” hesab olunur. Başqa sözlə, birinci dərəcəli hissələri “xarici hissələr”, ikincidi dərəcəli hissələri isə “daxili hissələr” adlandırmaq olar.

Davamı...

Din tədqiqatının metodologiyası

1. Giriş

Fərqli metodlarla dini inamları, müddəaları mütaliə edən, araşdıran müxtəlif sahələrə “din tədqiqatı (Study of Religon)” deyilir. Bu gün modern dünyada din tədqiqatı sahəsinə fəlsəfə, din fəlsəfəsi, ilahiyyat, müqayəsəli din tədqiqatı (Comparative Study of Religion), din antropologiyası, din psixologiyası, din sosiologiyası, din fenomenologiyası, ədəbiyyat, dini incəsənət, din mifologiyası, dinlərin tarixi və dini epistemologiya kimi elmlər daxildir. İnsan dini bilikləri, inamları, müddəaları obyektiv şəkildə tədqiq etmək istəyirsə, bu vaxt doğru metedologiyadan çıxış edərək bunu etməlidir. Əks təqdirdə, dini anlama prosesində reallıqdan uzaq bir nəticə əldə etmiş olacaq. Qeyd olunan həyati əhəmiyyəti nəzərə alaraq, dini inamlar üzərində tədqiqat aparmazdan öncə, tədqiqatın metodologiyasını təyin etmək vacibdir. Belə ki, hansı metoddan və ya yanaşmadan çıxış etsək, dini inamları, müddəaları obyektiv şəkildə anlaya bilərik. Bu kiçik yazıda İslam dünyasında tətbiq olunan din tədqiqatını, hansısa bir normativ dəyərləndirmə irəli sürmədən, sadəcə olaraq deskriptiv aspektdən nəzərdən keçirməyə çalışacam.

Davamı...

İnsan dindar olmaya bilərmi? (Etüd)

Dini qəbul etmə insan ağlından qaynaqlanan azad bir seçim və qərardır. Belə ki, ağıl kənardan heç bir müdaxilə olmadan dərk edir, anlayır ki, dinə tabe olmaq lazımdır və tabe olur. Ancaq “azad seçim” dedikdə iki cür başa düşülə bilər. Bir var, azad seçim dedikdə, qarşımızda olan iki versiyadan birini seçmək kimi başa düşülür. Bir də var, azad seçim deyiləndə, mövcud olan gerçəyi olduğu kimi qəbul etmək nəzərdə tutulur.

Davamı...

Klassik ilahiyyatda “əvəz” nəzəriyyəsi (Qısa izah)

Klassik ilahiyyat kitablarında “əvəz” adlı bir teoloji nəzəriyyə var. Bu nəzəriyyəyə əsasən, Allah varlıq aləmində qurduğu maddi, fiziki sistemdən doğan ağrı və acıların müqabilində əvəz adlı bədəl ödəməlidir. Teoloqların qeyd etdiyi kimi, bu, Allaha əxlaqi baxımdan vacibdir, çünki əgər bu bədəli əvəz şəklində canlı varlığa (subject-of-a-life) ödəməsə, bu zaman ona qarşızülm etmiş olar. Məsələn, Allah maddi aləmi elə yaradıb ki, məsələn, insan bəzən xəstəliyə yoluxa bilir. Xəstəlik fenomeninin var olması Allahın yaratdığı maddi sistemdən irəli gəlir, yəni Allah bu aləmi elə qurub ki, orada xəstəlik adlı bir hadisə də vardır. Bu əsasla, Allah xəstəliyə yoluxan insana çəkdiyi ağrı, açı müqabilində əvəz bəxş edəcək, daha doğrusu, əxlaqi baxımdan onu ödəməklə görəvlidir. Nəsrəddin Tusinin qələmə aldığı “təcrid əl-itiqad” əsərində “əvəz” nəzəriyyəsi ilə bağlı diqqətə layiq nümunələrdən biri də, insanlar tərəfindən heyvanlara qarşı həyata keçirilən ağrı və acı problemidir. Tusi yazır ki, Allah-taala insanlara qidalanmaq üçün heyvan ovlamaq, kəsmək icazəsi verib. Belə bir icazə isə heyvanların ağrı, acı çəkməsi ilə nəticələnir. Ağrı və acı o zaman gözəl hesab oluna bilər ki, heyvan üçün ortada onları (ağrı və acı) əvəz edə bilən miqdarda böyük mənafe, çıxar, xeyir olmuş olsun. Bu isə qeyd olunan əvəzdir, yəni Allah kəsilərək və ya ovlanaraq insan qidası olan hər bir heyvana çəkdiyi acı və ağrıya görə əxlaqi baxımdan bədəl olaraq əvəz ödəyəcək. Əks təqdirdə, onlara qarşı zülm etmiş olar.

Davamı...

Dini anlamada ən primitiv qayda

Bir çox insanlar dini anlamada ən primitiv qaydanı belə unudurlar. Qayda belədir: “Mən dini anlamaq istədikdə aşağıdakı üç anlayışı bir-birindən ayırmalıyam:
– Din;
– Dindar;
– Dinşünas.”
Din- “ilahi mesaj”ları əks etdirən həqiqətlər toplusudur. Dindar- dini mətnlərdə qeyd olunanlara inanıb onlar əsasında həyat sürən birisidir. Dinşünas isə- dini mətnləri (məsələn, İslam dinində Quran və sünnə kimi) tədqiq edib, onları adi dindarlar üçün aydınlaşdıran şəxsdir.

Davamı...

İslamdaxili bölgülərin yaranma səbəbi barədə (Tərəfsiz yanaşma)

 

1. Tarixdən məlum olduğu kimi, İslam dini daxilində peyğəmbər (s) dünyasını dəyişdikdən sonra dindaxili parçalanmalar yarandı. Əsas etibarilə, İslamdaxili bölgünü iki ana məzhəb təmsil edir, belə ki, biri Əhli-beyt qolu, digəri isə sünnilik qoludur. Sonradan zaman keçdikcə hər iki məzhəb də öz daxilində kiçik qollara ayrılmağa başladı. Əsas sual belədir: Bu bölgünün səbəbi nədir? Zənnimcə, iki fərqli səbəbdən söz açmaq olar: epistemoloji və hermenevtik səbəb.

Davamı...

İki cür şəriət: vəhy şəriəti və ağıl şəriəti

1. Şəriət nədir? Bu termini necə anlayaq? Qısa və konkret şəkildə ifadə etsək, deyə bilərik ki, şəriət- bilik və dəyərlər sistemi deməkdir. Həm bilik təqdim edir bizə, həm də dəyərlər. Bəs, bilik nədir? Bilik- olanlar və olmayanlardır. Yəni varlıq aləmində mövcud olan və olmayan faktlar deməkdir. Məsələn, Allah var, Axirət var, Mələk var, Allahın şəriki yoxdur, Allah zalım deyil və s. Dəyərə gəlincə, bu, olmalı olanlar və olmalı olmayanlardır. Yəni hüquqi və əxlaqi sistem deməkdir.

Davamı...
1 2