Category : Qeydlər

Düşünmək nədir və dəlillə bağlı nə kimi məntiqi sonucları var?

Düşünmək- zehnin doğru bilgiləri düzgün şəkildə ardı-ardına düzməklə nəticəyə doğru addımlaması deməkdir. Bu tərifdən dəlillə bağlı dörd maraqlı fakt əldə etmək olar:

1. Bir var, dəlilin “məzmun”u, bir də var, dəlilin “forma”sı. Dəlilin məzmunu onun öz daxilində ehtiva elədiyi bilgilərə, dəlilin forması isə həmin bilgilərin müəyyən bir tərzdə ardı-ardına düzülüşünə deyilir. Məsələn,

(1) Əjdər insandır.

(2) Hər bir insan ölümlüdür.

(3) Deməli, Əjdər ölümlüdür.

1-ci və 2-ci cümlələri dəlil kimi, 3-cü cümləni isə isbatlanması gərəkən müddəa kimi nəzərdən keçirsək, bu zaman 1-ci və 2-ci cümlələr bir bilgi kimi “dəlilin məzmunu”, həmin bilgilərin verildiyi kimi müəyyən bir şəkildə ardı-ardına düzülüşü isə “dəlilin forması” adlanır.

Davamı...

Fəlsəfənin mahiyyətini açıqlayan ən gözəl təmsil

Fəlsəfənin mahiyyətini, zənnimcə, açıqlayan ən gözəl təmsil “mütərcim-tərcümə-mətn” üçlüyüdür. Bu üçlükdə filosof “mütərcim”, fəlsəfə “tərcümə”, gerçəklik isə “mətn” kimi çıxış edir. Bu mənada, filosof “gerçəklik” adlı mətni oxuyaraq anladıqlarını fəlsəfi dilə tərcümə edir. Belə bir təmsilin məntiqi sonuclarını sadalamaq istəsək, aşağıdakıları qeyd etmək olar:

Davamı...

Dinə dair müddəaları ayırd etmə zərurəti

Bəzən dindarlar aşağıdakı iki müddəanı bir-birindən ayırd edə bilmirlər:

(1) Dini mətnlərdə (Quran və mötəbər sünnə) nə varsa, hamısı “həqiqət”dir.
(2) “Həqiqət” adlı nə varsa, hamısı dini mətnlərdə vardır.

Davamı...

Zərurilik, mümkünlük və mümkünsüzlük

Hər hansı bir anlayışı, məfhumu öz-özlüyündə nəzərə alsaq, əqli baxımdan yalnız üç fərz təsəvvür oluna bilər:

  1. ya həmin anlayışın yoxluğu qeyri-mümkündür;
  2. ya həmin anlayışın varlığı qeyri-mümkündür;
  3. ya da həmin varlığın nə yoxluğu qeyri-mümkündür, nə də varlığı.
Davamı...

Hidayət ilahiyyatına dair bəzi qeydlərim

1. Hidayət ilahiyyatında “səmimiyyət” və “ciddiyyət” ən fundamental iki anlayış hesab olunur. Belə ki, insanın hidayət və ya sapması (zəlaləti) bilavasitə onun səmimi və ciddi olub-olmamasından irəli gəlir. Səmimiyyət insanın həqiqət axtarışındakı motivini, cidiyyət isə onun cəhdini əks etdirir. Demək, insan o zaman hidayətə çatır ki, həm həqiqəti məhz onu aşkarlamaq niyyəti ilə axtarır (=səmimiyyət), həm də həqiqətə aparan dəlilləri araşdırarkən səhlənkarlığa yol vermir, belə ki, var gücü ilə zehni tutumu qədər onları araşdırıb nəzərdən keçirir (=ciddiyyət). İnsanın sapmasına gəlincə, bu, o zaman baş verir ki, ya həqiqəti axtararkən onu üzə çıxarmaq niyyəti ilə hərəkət etmir, əksinə, qeyri-xalis niyyətlərlə bu işi görür (=qeyri-səmimilik), ya da həqiqəti əks etdirən dəlilləri araşdırarkən səhlənkarlığa yol verir (=qeyri-ciddilik). Bir sözlə, hidayət olan adam həqiqətin axtarışı ovunda həm səmimi, həm də ciddi olan birisidir, zəlalətə uğrayan adam isə ya səmimi olmayan, ya ciddi olmayan, ya da hər ikisindən məhrum olan birisidir.

Davamı...

Ümid ilahiyyatına dair bəzi qeydlərim

1. İman həm də ümiddir.

2. Baş verməsi mümkünsüz olan nəsnəyə ümid bağlamaq nə qədər absurddursa, baş verməsi 100% qəti olan nəsnəyə də ümid bağlamaq bir o qədər absurddur. Fəlsəfi dillə ifadə etsək, ümidin obyekti nə zəruri, nə də mümkünsüz olan nəsnədir, əksinə, mümkün olan nəsnədir.

Davamı...

Facebook qeydlərim (2-ci hissə)

1. Hər əsaslandırılan fikir doğru deyil. Bu qədər sadə!
2. “Riyazi əminlik” atmosferində tənəffüs eləmirik. Heç olmasa, bir az başqalarının düşüncələrinə qarşı plüralist və tolerant yanaşaq.
3. Fəlsəfədə iki nəsnə var ki, onlar barədə düşünəndə həmişə heyrətlənirəm. Biri mütləq yoxluqdur, o biri də mütləq yuxu. Bir anlıq təsəvvür edin, heç nə yoxdur, puçluqdan və yoxluqdan savayı heç nə yoxdur. Nə sən varsan, nə ətrafındakılar var, nə də başqa şeylər. Bir sözlə, heç nə yoxdur. İnsan bunu dərindən düşünəndə bir anlıq heyrətə düşür, az qalır, insan ağlını əldən versin. Sanki bir növ “dəlilik təcrübəsi” yaşayır insan o an. Mütləq yuxunun təsəvvürü də bu qəbildəndir. İnsan fərz edəndə ki, yuxudan başqa heç nə yoxdur və əslində oyaqlıq deyə bir nənsə mövcud deyil, bu zaman yenə insan “heyrət təcrübəsi”ni yaşayır. Odur ki, insan zehni nə qədər cəhd etsə də, heç bir zaman mütləq yoxluq və mütləq yuxu ilə barışa bilməyib, bilmir və bilməyəcək. Heç ağıllı adam dəliliklə barışa bilərmi?! Əsla…

Davamı...

Facebook qeydlərim (1-ci hissə)

1. Nağıllardakı div və pərilərin var olma iddiası ilə Allahın var olma iddiası arasındakı fərq ondan ibarətdir ki, Allahın var olmasına dair çoxsaylı elmi (induktiv) və fəlsəfi dəlillər var, amma div və pərilərin var olmasına dair bu qəbildən dəlillər yoxdur. Odur ki, “Div və pərilərin var olmadığını mənə isbatla!”- etirazını səsləndirən birisinə ilk olaraq “Sən nə zaman onların var olduğunu isbat edəcək arqumetlər göstərmisən ki, indi də, məndən onları inkar etdiyimə görə dəlil tələb edirsən?!”- deyə cavab vermək lazımdır. Bir sözlə, div və pərilərin var olduğunu iddia etməklə Allahın var olduğunu iddia etmək arasında yerlə göy qədər fərq var. Elə buna görə də, div və pəriləri inkar etmək üçün dəlilə gərək yoxdur, Allahın varlığını inkar etmək üçünsə dəlilə gərək vardır, çünki div və pərilərin əksinə olaraq Onun varlığını isbatlayan dəlillər var.

Davamı...

Ağır və yüngül dinə dair qeydlərim (1-ci hissə)

1. Zənnimcə, bugünkü dindarlıq və dinşünaslığın ən ciddi problemi “ağır din” anlayışından qaynaqlanır. İnsanlar nəzəri müstəvidə dini anlamaqda çətinlik çəkirlərsə və ya onu həzm edə bilmirlərsə və yaxud əməli müstəvidə dini təlimlərə əməl edərkən çətinlik çəkirlərsə, bu, onu göstərir ki, ortada din adına nəsə artıq nəsnələr var. Məhz onlar insanın gerçək dinə varması qarşısında maneə hesab olunurlar. Bu əsasla, din yüngülləşməyənə qədər, öz artıq yüklərinindən azad olmayana qədər insanlar həm nəzəri, həm də əməli müstəvidə ciddi problemlər yaşayacaqlar. Mövcud problemdən çıxış yolu yalnız “yüngül din”ə qayıdışdır.

Davamı...

Tövhidə dair qeydlərim (1-ci hissə)

1. “Tövhid” modernizmin üç əsas təməl prinsipindən biri olan subyektivizmə qarşıdır. Tövhid bizi ontoloji baxımdan subyektmərkəzli olmaqdan çıxarır və bizə başa salır ki, subyekt obyekt ilə məna kəsb edir. Bu isə o deməkdir ki, subyekt öz varlığını obyektə söykənərək təmin edir. Odur ki, Kant öz əxlaq sistemində, Dekart da öz fəlsəfi sistemində məcbur qalıb “Allah”ın varlığını postulat (önqəbul) kimi qəbul edir. Çünki Kant görür ki, Allahı qəbul etməsə, əxlaq sistemi öz dəyərini əldə verərək çökəcək. Dekarsa görür ki, Allah adlı gerçəyi qəbul etməsə, subyektiv aləmdən çıxıb obyektiv aləmin qapısını açıb, içəri daxil ola bilməyəcək. Biri dəyərləri, digəri isə biliyi qüvvəyə mindirmək üçün tövhidə- Allaha sığınır. Bəli, belədir! Tövhid gerçəyindən qaçış mümkün deyil. Biz həm dəyər, həm də bilik sistemimizi tövhidə- Allaha borcluyuq. Allah olmasaydı, bəşəriyyət “subyektivizm”də ilişib qalacaqdı.

Davamı...
1 2