Dəlilmərkəzlilik, yoxsa mütəxəssismərkəzlilik?

  1. Həqiqətin meyarı

Həqiqətin meyarı nədir: dəlil, yoxsa mütəxəssis, hansı biri? Sadə dillə ifadə etsək, hansısa bir həqiqətin var olduğunu bizə kim və ya nə isbat edir? Başqa sözlə, bizi həmin həqiqətə aparan kanal hansıdır: dəlil, yoxsa mütəxəssis? Mənim əlimdən tutub məni həqiqətə doğru aparan, mənə onu göstərən, məni onun varlığından xəbərdar edən kimdir və ya nədir? Dəlil, yoxsa mütəxəssis? Sualı öz şəffaflığı, çılpaqlığı ilə ifadə edirəm və hansısa istisna halları, məsələyə fərqli aspektdən yanaşmağı nəzərə almadan, sadəcə olaraq, birbaşa məsələ üzərində təmərküzləşib, aydınlaşdırmaq istəyirəm ki, prinsip olaraq dəlil mənə yol göstərir, yoxsa dəlil sahibi. Daha dəqiq ifadə etsək, insan həqiqətə nail olmaq üçün, prinsip olaraq, dəlilmərkəzli olmalıdır, yoxsa mütəxəssismərkəzli? Bu yazıda təqib edib, isbatlamağa çalışacağım müddəa belədir: “İnsan prinsip olaraq dəlilmərkəzli olmalıdır”.

2. Anlayışların tərifi

Yuxarıdakı müddəamızın isbatına keçməzdən əvvəl, gəlin, “dəlilmərkəzli” və “mütəxəssismərkəzli” anlayışlarına aydınlıq gətirək. Dəlilmərkəzli insan o insana deyilir ki, öz inam və davranışlarını “dəlil” əsasında tənzimləməyə çalışır. O hər yerdə və hər zaman çalışır ki, nəyisə qəbul və ya inkar edəndə bunu dəlilə, sübuta əsaslanıb etsin. Bu cür adamın məntiqi, əslində, sübut məntiqidir- “Sübut hara, biz də ora! Deməli, dəlilmərkəzlilik anlayışının fundamental elementi “sübut/dəlil”dir. Ancaq deyilənlərin əksinə olaraq, mütəxəssismərkəzli adam prinsip olaraq dəlili deyil, mütəxəssisin rəyini əsas götürür, belə ki, o nə deyirsə, heç bir dəlil tələb etmədən, onu qəbul edir. Bu isə o deməkdir ki, mütəxəssismərkəzlilik “etimad” üzərində inşa olunan bir anlayışdır. Burada əsas olan dəlil yox, sözə etimaddır. Beləliklə, nəticə almaq olar ki, dəlilmərkəzliliyin mahiyyətini təşkil edən element “sübut”, mütəxəssismərkəzlilik anlayışını formalaşdıran element isə “etimad”dır.

3. Müzakirə obyektinin təyin olunması

İdrak nəzəriyyəsində deyildiyi kimi, insan iki vasitə ilə bilik (Knowledge) əldə edə bilər: Dəlil (Evidence) və şahid ifadəsi (Testimony). Yəni insan ya hansısa bir dəlili görməklə, onun tələbi əsasında bilik əldə edir, ya da başqasının sözünə (o cümlədən, mütəxəssisin sözünə) etimad etməklə ondan bilik əldə edir. Deməli, düşüncə dünyasında iki cür bilikdən söz aça bilərik: dəlil vasitəsilə bilik (Knowledge by evidence)  və şahid ifadəsi vasitəsilə bilik (Knowledge by testimony).  Epistemologistlər şahid ifadəsinin (Testimony)  altı bilik qaynağından biri olduğu qənaətindədirlər. Burada belə bir sual yarana bilər: İnsan nə zaman bu qaynağa müraciət edir və ya müraciət etmək məcburiyyətində qalır? Epistemologistlər bu sualın cavabda bildirirlər ki, insan aşağıdakı hallarda şahid ifadəsi vasitəsilə bilik əldə edir:

  1. Araşdırma üçün vaxtın dar olması;
  2. Tədqiqatın həddən artıq xərc tələb etməsi;
  3. Elm sahələrinin çoxsaylı və geniş olması;
  4. Ayrıca tədqiqat aparmaq üçün imkanın olmaması;
  5. İnsanların tədqiqat aparmaq üçün tələb olunan bacarıq, istedad və hazırlıqlarda fərqli olması.

Yuxarıda deyilən bütün hallarda insan dəlil vasitəsilə bilik əldə etmək əvəzinə, şahid ifadəsi vasitəsilə bilik əldə etmək zorunda qalır. Bu əsasla, “İnsan pirinsip olaraq dəlilmərkəzli olmalıdır, yoxsa mütəxəssismərkəzli?”- dedikdə, yuxarıda qeyd olunan istisnaları nəzərdə tutmur və birbaşa olaraq bizi həqiqətə aparan kanalın nədən və ya kimdən ibarət olduğunu təyin etməyə çalışırıq. Onu da əlavə edim ki, yuxarıdakı sualda “prinsip olaraq” ifadəsi  qeyd olunan istisna hallara işarədir. Yəni insan adıkeçən istisnaları nəzərə almayanda, dəlilmərkəzli olmalıdır, yoxsa mütəxəssismərkəzli. Yazının müzakirə obyekti məhz belə bir haldır.

4. Əqli arqumentlər

     Yuxarıdakı müddəamızın lehinə həm əqli, həm də dini arqumentlər qeyd etmək olar. Gəlin, ilk olaraq əqli arqumentdən başlayaq.

4.1. Birinci arqument

     Müddəamızın lehinə olan birinci arqumenti aşağıdakı kimi formulə edə bilərik:

  1. Həqiqətin meyarı, yəni gerçəkliyi insana göstərən ya insanın özüdür, ya da ondan kənar olan bir şeydir. Üçüncü alternativ isə yoxdur.
  2. Əgər kimsə iddia etsə ki, bizə həqiqəti göstərən insanın özüdür, bu zaman üç əsas problemlə üzləşməli olacaq:

-Səbəbsiz seçim problemi;
-Nisbilik problemi;
-Paradoksallıq problemi.

2.1. Birinci problemə əsasən, adam bilmək istədiyini əldə etmək üçün nədən müəyyən bir fərdə, məsələn, “X”-ə və ya “Y”-ə müraciət edir? Bu seçimin səbəbi nədir? Səbəbsizdir, yoxsa səbəbi var? Səbəbi varsa, obyektivdir, yoxsa subyektiv (yəni, kefim belə istəyir)? Obyektivdirsə, o, hansı səbəbdir? Aydın olduğu kimi, məntiqi baxımdan subyektiv səbəb məqbul hesab oluna bilməz, ən azı, ona görə ki, nisbilik probleminə gətirib çıxardacaq. Deməli, ortada obyektiv səbəb olmalıdır ki, bu da təkcə “sübut” ola bilər. Çünki obyektiv olanın doğru və ya yanlış olduğunu yoxlamaq mümkündür. Bu meyar isə subyektiv olana şamil ola bilmir. Bu əsasla, aydın olur ki, həqiqətin meyarının insan olduğunu iddia edən birisi bildiyini əldə etmək üçün təkcə səbəbsiz seçim etmək zorunda qalacaq ki, bu da əqli baxmdan məqbul hesab oluna bilməz. Məsələn, “X” deyir ki, A B-dir, “Y” isə deyir ki, A B deyil. Bu zaman, insan hansı birinin sözünü seçməlidir? Seçim ya obyektiv bir səbəbə görə olmalıdır, ya da subyektiv səbəbə görə.

2.2. İkinci problemdə isə deyilir ki, həqiqətin meyarı insandırsa və insanlar da həm fərd olaraq, həm də fikir olaraq çoxdursa, bu zaman həqiqəti mütləq deyil, nisbi kimi xarakterizə etməli olacayıq. Yəni həqiqət bir fərddən digər fərdə münasibətdə dəyişkəndir. Bu da o deməkdir ki, hər bir fərqli düşünən insan sayı qədər “həqiqət” mövcuddur. Halbuki biz intuitiv olaraq həqiqətin mütləq olduğuna inanırıq. Məsələn, “Allah vardır” müddəası bir həqiqət olaraq ya doğrudur, ya da yanlış. Həm doğru, həm də yanlış ola bilməz. Mütləq, bu ikisindən biri düz olmalıdır. Bundan əlavə, həqiqət nisbi olarsa, bu vaxt dialoqun qapısı da bağalanır və daha, müzakirəmiz öz mənasını itirir.

2.3. Üçüncü problemə gəlincə, məlum olur ki, həqiqətin meyarı insandırsa və insanların da düşüncə və inamları fərqlidirsə, onda paradoksal inamları qəbul etməliyik. Məsələn, həm qəbul etməliyik ki, Allah var, həm də qəbul etməliyik ki, Allah yoxdur. Həm Filan kəsin sözünə, həm də bəhmən kəsin sözünə inanmalıyıq. Halbuki hər bir insan intuitiv olatraq dərk edir ki, bir-birinə əks olan iki paradoksal inam- hər ikisi eyni zamanda doğru ola bilməz. Şübhəsiz, onlardan biri doğru, o biri isə yalandır.

3. Beləliklə, yuxarıda deyilənlərdən aydın olur ki, həqiqətin meyarı insanın özündən kənar bir şeydir. Bu da təkcə “sübut” ola bilər. Çünki obyektiv olan təkcə sübutdur, yəni onun doğru və ya yanlış olduğunu yoxlamaq mümkündür. Ancaq bu meyar insanın özü olduqda, daha, onun doğru olub-olmadığını yoxlamaq mümkün olmayacaq, ona görə ki, meyar onun özüdür. Belə ki, o, nə qədər çıxarsa- nəyə yanlış və nəyəsə doğru deyərsə, həmin şey doğru və ya yanlışdır. Özü isə bu kimi mühakimələrin fövqündə dayanır. Qeyd etdiyimiz kimi, meyarın insanın özündən kənarda olan şey- sübut olduğunu qəbul etməsək, onda adıkeçən üç əsas problemlə üzləşməli olacayıq.

4.2. İkinci arqument

     Müddəamızın lehinə olan ikinci dəlili isə bu şəkildə formulə edə bilərik:

1. İnsanlıq dünyasında üç növ xəstəlik var ki, hər zaman insan onlara yoluxa bilər:

(a) “Biliksizlik” (Iqnorence); yəni bilmədiklərimiz. Başqa sözlə, hansısa bir gerçəyi bilmirik və eyni zamanda, bilmədiyimizi də bilirik. Deməli, bilirik ki, bilmirik.

(b) “Yanlışlıq” (Wrong); yəni bildiyini güman etdiyimiz bilmədiklərimiz. Başqa sözlə, əslində hansısa bir gerçəyi bilmirik, ancaq elə sanırıq ki, onu bilirik. Deməli, bilmirik ki, bilmirik.

(c) “Pisniyyətlilik” (Malignancy); yəni qəsdən kimisə yanlışlığa, xətaya, səhvə sürükləmək.

2. Nə qədər ki, adıkeçən xəstəliklərin aradan qalxdığına əmin deyiləm, deməli, daim bu ehtimalı verməliyəm ki, ola bilsin, məsələn, “X”-sin mənə söylədiyi bu üç xəstəliyin birindən və ya ikisindən və yaxud, hər üçündən qaynaqlanır.

3. Mən necə əmin ola bilərəm ki, “X”-sin söylədiyi həmin xəstəliklərdən qaynaqlanmır? Başqa sözlə, mən adıkeçən xəstəliklər qarşısında necə profilaktik tədbir görə bilərəm?

4. Aydın olduğu kimi, yeganə profilaktik tədbir ondan ibarətdir ki, ortada “dəlil” olsun, yəni müddəanın dəlilini də bilim. Yalnız bu zaman əmin olmaq mümkün olar ki, həmin müddəa adıkeçən xəstəliklərdən qaynaqlanmamışdır.

5. Beləliklə, yuxarıda deyilənlərdən belə bir nəticə əldə olunur ki, insan bu kimi xəstəliklərə yoluxmamaq üçün, prinsip olaraq, dəlilmərkəzli olmalıdır.

5. Dini arqumentlər

Dini mətnlərə baxdıqda, aydınca şahidi oluruq ki, din də insanlardan dəlilmərkəzli olmalarını, yəni dəlil əsasında hərəkət etmələrini tələb edir. Gəlin, nümunə olaraq, bir neçə Quran ayəsini nəzərdən keçirək:

5.1. Bəqərə: 111

Qurani-Kərimin dörd fərqli ayəsində (Bəqərə: 111; Ənbiya:24; Nəml: 64; Qasas: 75) belə bir deyim var: “Dəlilinizi gətirin əgər doğrusunuzsa!” Bu deyim şəffaf şəkildə Quranın məntiqini açıqlayır. Məlum ayələrdən aydın şəkildə göründüyü kimi, “doğruluq”la “dəlil” arasında dialektik əlaqə var, belə ki, doğruluqdan dəlilə və dəlildən də doğruluğa çata bilərik. Bu əsasla, kimsə doğrudursa, onda müddəasını isbatlamaq üçün, mütləq, dəlil gətirməlidir. Dəlil isə insanı həqiqətə doğru aparan yeganə vasitə hesab olunur. Demək, nəyinsə doğru və ya yalan olduğunu müəyyənləşdirmək üçün dəlilmərkəzli olmalıyıq. Əks təqdirdə, bunu təyin edə bilməyəcəyik, çünki bunu təyin etmək üçün yeganə obyektiv vasitə ancaq dəlildir. Dəlil yoxdursa, deməli, haqqla batili bir-birindən ayırd etmək mümkün olmayacaq.

5.2. Zumər: 18

Yuxarıdakı ayələrdə qeyd olunan məntiqin davamı olaraq Zumər surəsində isə belə oxuyuruq: “O kəslər ki, sözü dinləyib onun ən gözəlinə uyarlar. Onlar Allahın doğru yola yönəltdiyi kimsələrdir. Ağıl sahibləri də elə onlardır!” Qeyd olunan ayə insanları dəlilmərkəzli olmağa səsləyir. Bunu anlamaq üçün ayənin tərkibindəki ifadələrə diqqət etmək kifayətdir. Əvvəla, ayədə “söz” ifadəsi keçir. Digər tərəfdən, “Ən gözəlinə uyarlar”- cümləsi sübut edir ki, “söz”də məqsəd “dəlil”dir, çünki sözdə elə xüsusiyyət olmalıdır ki, insanlar onun ən gözəl olduğunu təyin edə bilsin. Bu xüsusiyyət isə təkcə dəlildə vardır. Deməli, “söz” deyildikdə, məqsəd elə dəlilin özüdür ki, bu xüsusiyyəti ondan sezə bilirik. Ayənin davamında isə dəlilmərkəzliliyin nəticəsi qeyd olunur. Belə ki, ağıllı adam dəlil əsasında hərəkət edəndə həqiqətə doğru yönəlib, onu dərk edir. Deməli, ayə bizə deyir ki, həqiqəti dərk etməyin yeganə vasitəsi “dəlil”dir. Nədən yeganə vasitə? Ona görə ki, insan ya dəlilə tabe olub hidayət olur, yəni həqiqəti dərk edir, ya da dəlilə tabe olmayıb zəlalətə uğrayır, yəni həqiqəti dərk etmir. Bildiyimiz kimi, “hidayət” ilə “zəlalət(sapma)” arasında orta yol və ya üçüncü bir yol yoxdur.

5.3. Nəhl: 43

Dəlilmərkəzliliyin lehinə üçüncü dəlil olaraq Nəhl surəsinin 43 və 44-ci ayələrini qeyd edə bilərik: “…əgər bilmirsinizsə, zikr əhlindən soruşun aydın dəlillərlə və vəhy yazıları ilə…”. Əfsuslar olsun, əksər tərcümələrdə 44-cü ayəni elə tərcümə edirlər ki, sanki 43-cü ayədən qopuq şəkildədir və onunla yaxından-uzaqdan heç bir əlaqəsi yoxdur. Tərcümələrdə “aydın dəlillər və vəhy yazıları ilə” ifadəsi “göndərdik” feli ilə tərcümə edilir, yəni “Biz peyğəmbəri aydın dəlillər və vəhy yazıları ilə göndərdik”. Halbuki adıkeçən ayədə belə bir fel yoxdur. Bu, tərcüməçinin və ya təfsirçinin subyektiv əlavəsidir Quran mətninə. Quran mətnini mülahizə etdikdə, aydın görmək olur ki, 44-cü ayə 43-cü ayənin sonuncu cümləsinin davamı olub, onunla əlaqədardır. Bu iki ayə, əslində, dəlilmərkəzlilik mədəniyyətinə dəvət edir insanları. Yuxarıda qeyd etdiyimiz ayələr də, bu faktı bir daha təsdiqləyir. Bu yanaşmaya əsasən, insan dəlil əsasında nəyisə bilmirsə, dəlil əsasında nəyisə biləndən dəlil tələb etməklə onu soruşub öyrənməlidir.

5.4. Əhqaf: 4

     Müddəamızı təsdiqləyən digər bir ayə isə Əhqaf surəsinin 4-cü ayəsidir. Bu ayədə belə oxuyuruq: De: “Mənə bir xəbər verin görüm, sizin Allahdan başqa ibadət etdikləriniz yer üzündə nə yaratmışlar?! Yoxsa onların göylərdə (Allahla) bir şərikliyi var?! Əgər doğru deyirsinizsə, mənə bundan əvvəl (nazil olmuş) bir kitab, yaxud elmdən olan bir əsər gətirin!” Ayədən də, göründüyü kimi, Allah müşriklərdən öz müddəalarının lehinə dəlil tələb edir. Bu isə o deməkdir ki, ayə onları dəlilmərkəzli olmağa səsləyir. Adıkeçən ayədə iki növ dəlildən söz açılaraq qeyd olunur ki, müşriklər öz müddəalarını ya dini dəlillə (yəni hansısa bir səmavi kitabda yazılan dəlillə), ya da qeyri-dini dəlillə (yəni əqli dəlillə) isbatlamalıdırlar. Çünki istənilən dəlili nəzərə alsaq, ya dinidir, ya da qeyri-dini. Qeyri-dini dəlillər isə dini olmayan hər bir dəlilə deyilir. Məsələn, fəlsəfi dəlil, tarixi dəlil, hüquqi dəlil, təcrübi dəlil, teoloji dəlil və s. kimi.    

6. Dəlilin növləri

Dəlilmərkəzlilik- dəlil ilə müddəa arasındakı tənasübə riayət etmək deməkdir. Yəni hər bir müddəaya uyğun olaraq mütənasib bir dəlil tələb etmək lazımdır. Bu isə o deməkdir ki, hər yerdə eyni cür dəlil tələb etmək yanlışdır. İlk öncə müddəanın növü təyin olunmalı və daha sonra ona mütənasib dəlil istənilməlidir. Məsələn, əgər səsləndirilən müddəa təcrübi müddəa olarsa, bu zaman təcrübi dəlil tələb edilməli və ya əgər əqli bir müddəa olarsa, bu vaxt əqli dəlil istənilməli və yaxud, əgər tarixi bir müddəa olarsa, onda həmin müddəaya uyğun dəlil, yəni tarixi dəlil qeyd olunmalıdır və s. Deməli, bir cür dəlil növü yoxdur, əksinə, çoxsaylı dəlil növlərindən söz açmaq mümkündür:

-Əqli dəlil (məntiqi, riyazi və fəlsəfi müddəalarda);

-Dini dəlil (dini müddəalarda);

-Elmi dəlil (təcrübi-empirik müddəalarda);

-Tarixi dəlil (tarixi müddəalarda);

-Hüquqi dəlil (Hüquqi müddəalarda);

-İrfani dəlil (irfani-mənəvi müddəalarda);

-Əxlaqi dəlil (əxlaqi müddəalarda);

-Linqvistik dəlil (mətn təfsiri ilə əlaqədar müddəalarda).

7. Humanitar və empirik elmlər

Yuxarıda deyilənlərdən məlum oldu ki, insan həm əqli, həm də dini arqumentlərə əsasən, prinsip olaraq dəlilmərkəzli olmlıdır. Zənnimcə, dəlilmərkəzlilik özünü humanitar elmlərdə daha qabarıq göstərməlidir. Bunun səbəbi isə humanitar elmlərlə empirik elmlər arasındakı fərqlərdən irəli gəlir. Gəlin, həmin fərqləri nəzərdən keçirək:

1-ci fərq: Empirik (təcrübi) elmlər “tərəfsiz” elmlər hesab olunur, belə ki, bu elmlərdə hansısa xüsusi bir məktəbə və ya cərəyana tərəfkeşlik edilmir. Bu isə o deməkdir ki, bu kimi elmlər ideoloji yönə sahib deyil. Ancaq humanitar elmlərsə belə deyil, həmişə onlar xüsusi bir məktəbə və ya cərəyana rəhbərlik edir. Bu əsasla aydın olur ki, insan humanitar elmlərdə daha dəlilmərkəzli olmalıdır ki, məbada, yanlış ideologiyaların qurbanına çevrilməsin.

2-ci fərq: Empirik elmlərin isbatlama metodu potensial olaraq hər bir insanın ixtiyarındadır, yəni kimsə istəsə, gedib hansısa bir təcrübi müddəanın doğru və ya yanlış olduğunu yoxlaya bilər. Ancaq humanitar elmlərdə isə isbatlama metodu aktual olaraq insanın əlindədir, belə ki, istədiyi hər bir vaxt bu elm sahəsinə aid hansısa bir müddəanı doğruluq və yanlışlıq baxımından yoxlaya bilər. Deməli, insan humanitar elmlərdə  dəlilmərkəzli olaraq daha aktiv çıxış etməlidir, çünki müddəanı elə həmin dəqiqə yoxlamaq imkanı vardır.

3-cü fərq: Empirik elmlərdə yanlışlıq əmsalı daha az olur, çünki hiss və təcrübə daha az xətaya, səhvə yol verir. Elə buna görə, bu kimi elmlərdə fikir ayrılığına daha az şahid oluruq. Bu da o deməkdir ki, empirik elmlərin obyektivliyi daha çoxdur. Ancaq humanitar elmlərsə belə deyil, onların metodu əqli təhlillərə söykəndiyinə görə daha çox səhvə, xəyata yol verilir. Odur ki, bu kimi elmlərdə fikir ayrılığı, ixtilaflar daha çox olur. Bu isə o deməkdir ki, humanitar elmlərin subyektivliyi daha çoxdur. Bu əsasla, məlum olur ki, insan subyektivlik təhlükəsi olan yerlərdə maksimum dərəcədə dəlilmərkəzliliyini qoruyub saxlamalıdır.

4-cü fərq: Emirik elmlər, öz spesifik mahiyyətindən dolayı, onlarda “maraqların toqquşması (Conflikt of interests)” baş vermir, ancaq humanitar elmlərdə bu, nisbətən, daha çox hallarda baş verir. Odur ki, insan maraqların toqquşduğu bu kimi elmlərdə dəlilmərkəzlilik prinsipinə möhkəm sarılmalıdır.

5-ci fərq: İnsan öz fərdi və ictimai həyatında qərar qəbul edərkən, daha çox humanitar elmlərin istehsal etdiyi bilgi məhsullarından istehlak edir, ancaq empirik elmlər isə bele deyil, yəni insan qərar qəbul edərkən az hallarda onlara müraciət edir. Bu isə o deməkdir ki, insan obyektiv, effektiv qərar qəbul etmək istəyirsə, dəlilmərkəzli olmalıdır, həm də ona görə ki, insan həyatında çox ehtiyac duyduğu, həyati önəm verdiyi şeylərə həssaslıqla yanaşmalıdır ki, bu təkcə dəlilmərkəzli olmaqla mümkündür.

6-cı fərq: Empirik elmlərin müddəaları müşahidə etdiyimiz kimi, praktik müstəvidə “sınanmış” bilgilər kimi çıxış edirlər, yəni biz istəsək də, istəsəməsək də, onlar təbiət aləminin ayrılmaz qanunları kimi öz funksiyalarını həyata keçirirlər. Necə deyərlər, biz onların əhatə çərçivəsindəyik. Belə ki, biz onları anlasaq da, anlamaqsaq da, onlar bizə hökm edirlər. Ancaq humanitar elmlər çox zaman “sınanmış” bilgilər hesab olunmur. Elə buna görə də, insan dəlil vasitəsilə onları yenidən sınamalıdır ki, görsün, həqiqəti əks etdirir, yoxsa etdirmir. Humanitar elmlərə aid biliklər sınaqdan keçə bilmələri üçün dəlil kanalı ilə mənə təqdim edilməlidir. Yoxsa, onların “sınanmış” bilik olmasına əmin ola bilməyəcəm. Odur ki, dəlilmərkəzli olmalıyam.

8. Dəlilmərkəzlilik prinsipinin nəticələri

Əgər dəlilmərkəzlilik prinsipini qəbul ediriksə, onda bundan doğan nəticələri də qəbul etməliyik ki, aşağıda onlardan altısını qeyd etməklə kifayətlənirəm:

8.1. Dəlil mütəxəssislə qeyri-mütəxəssis arasındakı sərhədi qaldırır.

Bu nəticə o deməkdir ki, mən kiməsə, mənə dəlil təqdim edərkən, “Sən mütəxəssis deyilsən, sənin dəlilin mötəbər deyil.”- deyə etiraz bildirməyə haqqım çatmır. Dəlili istər mütəxəssis desin, istərsə də qeyri-mütəxəssis- hər iki halda məqbuldur. Daha kiminsə təqdim etdiyi dəlili, onun mütəxəssis olmadığına görə dartışmaq yanlış olardı. Belə bir hərəkət dəlilmərkəzlilik prinsipinə ziddir. Demək, əsas olan dəlildir, onu söyləyən yox. İmam Əlinin dili ilə desək, kimin dediyinə yox, nə dediyinə bax.

8.2. “Filan mütəxəssis belə deyir deyə, deməli, belə də olmalıdır.”- deyimi sofistikadır.

Bu nəticəyə görə, kimsə mütəxəssisi bütləşdirməməli və o, belə deyir deyə belə də olmalıdır- mövqeyindən çıxış etəməlidir. Çünki mütəxəssis, bir insan kimi, insan olması baxımından həqiqətin meyarı kimi çıxış edə bilməz. Mütəxəssisin dəyəri, qiyməti onun müəyyən məsələdə dəlil olaraq təqdim etdiyi əsasa görədir. Zatən, mütəxəssis o zaman bu əlamətlə xarakterizə olunur ki, ortaya dəlil qoya bilsin, əgər ondan dəlil tələb olunarsa! Yoxsa, əgər dəlil təqdim edə bilməsə, daha, mütəxəssis hesab oluna bilməz ki həmin məsələdə. Deməli, aydın olur ki, mütəxəssis dəlil üzərində dayandığı müddətcə mütəxəssisdir, əks təqdirdə, qeyri-mütəxəssislə heç bir fərqi yoxdur.

8.3. Dəlil subyektiv deyil, obyektiv olmalıdır.

Bir bölgüdə dəlili subyektiv və obyektiv olmaqla iki əsas hissəyə ayırmaq olar. Subyektiv dəlil bu yazıda o dəlilə deyilir ki, insanı həqiqətə yönəldə bilir, adam onunla həqiqətdən xəbərdar ola bilir, ancaq həmin dəlili başqa birinə transfer edə bilmir. Məsələn, fərz edək, birisi cin gördüyünü iddia edir və yaxud, fərz edin ki, bir adam öz ruhunda hansısa bir mənəvi sıxıntı duyur. Hər iki halda insan vasitəsiz idrak sayəsində əldə etdiyi bu bilgiləri dəlil şəklində kiməsə transfer edə, ötürə bilməz. Çünki bu kimi bilgilərin mahiyyəti elədir ki, hansıa bir fərddən başqasına keçə bilməsi üçün ikinci fərd birinci fərdin yerində olmalıdır, yəni həmin birinci fərdə çevrilməlidir ki, onları dərk edə bilsin ki, bu da mümkün olan iş deyil. Bu, sadəcə, yalnız həmin adamın özü üçün dəlil hesab oluna bilər. Obyektiv dəlilə gəlincə, o elə bir dəlildir ki, insan onu istənilən kəsə transfer edə bilər, təqdim edə bilər. İnsan həyatındakı əksər dəlillər bu qəbildəndir. Bu əsasla deyirik: Dəlilmərkəzlilik prinsipinə görə, insan başqası (cəmiyyət üzvləri) ilə əlaqədar işlərində subyektiv dəlil əsasında hərəkət edə bilməz. İnsan cəmiyyətə dair öz münasibətlərini ancaq obyektiv dəlil əsasında tənzimləməlidir.

8.4. Dəlilmərkəzlilik mütəxəssisə müraciəti inkar etmək anlamına gəlmir.

Bu nəticəyə əsasən, biz mütəxəssisə ona görə müraciət edirik ki, onun ifadə etdiyi rəyinə uyğun mütənasib bir dəlili vardır. Mütəxəssis dəlilə tabe olduğuna görə dəyər kəsb edir. Odur ki, insan mütəxəssisə müraciət etməyə bilməz. Bu, qaçılmaz bir gerçəkdir, necə ki yuxarıda bunu qeyd etdik (3-cü bənd). Ancaq bunun da bir şərti var ki, o da mütəxəssisin “dəlil” əsasında rəy bildirməsidir.

8.5. Dəlilmərkəzli adamlar az hallarda ictimai qınaq obyektinə çevrilirlər.

Bu nəticədə bildirilir ki, dəlilmərkəzli birisi həqiqət dərdi çəkdiyindən, onu olduğu kimi dərk etmək istədiyindən həqiqətə nail olduğuna əmin olmaq üçün “dəlil” əsasında hərəkət edir və heç bir zaman ondan məhrum olmağı belə göz önünə almır. Düzdür, bu iş nisbətən çətin olsa da, həqiqətə nail olmaq üçün başqa çıxış yolu yoxdur. Ancaq mütəxəssismərkəzli adamda belə bir həsasslıq yoxdur, belə ki, o, sadəcə olaraq, mütəxəssisin rəyini alıb, onun əsasında hərəkət edir və daha dəlil o adamı maraqlandırmır. Bu əsasla deyə bilərik ki, sabah mütəxəssismərkəzli birisi, məsələn, cəmiyyətdə fəsada gətirib çıxardan işlər gördükdə və bunu mütəxəssis rəyinə dayanaraq etdiyini bildirdikdə, yenə də ictimai qınaqdan boyun qaçıra bilməyəcək. Ən azı, ona görə ki, əlində qınağı susduracaq heç bir sübut-dəlil yoxdur. Ancaq dəlilmərkəzli adam səhvən yanlış etdiyi təqdirdə, qınaq qarşısında durub üzrlü olduğunu müdafiə edə biləcəkdir. Bir sözlə, dəlilmərkəzli adam “dəlil” əsasında hərəkət etdiyinə görə, həmişə həqiqətə doğru gözüaçıq addımlayır, ancaq mütəxəssismərkəzli adam, onu həqiqətə istiqamətləndirən dəlili görmədiyinə görə gözübağlı hərəkət edir. Elə buna görə də, birinci ictimai qınaq qarşısında üzrlü olduğunu müdafiə edə bilir, ikinci isə belə bir özünümüdafiədən məhrum olur. Xatırlatmağa lüzum yoxdur ki, ictimai qınaq ilə məsluliyyətə cəlb olunma iki fərqli anlayışdır. Düzdür, həmin adam mütəxəssisin sözünə əmin olduğuna, etimad etdiyinə görə məsuliyyətə cəlb olunmur, ancaq ictimai qınaqdan yaxa qurtarması çətindir.

8.6. Mütəxəssismərkəzliliyə baxanda, dəlilmərkəzlilikdə yanlışlıq əmsalı daha kiçikdir.

Bu nəticəyə görə, dəlilmərkəzli insanlar mütəxəssismərkəzli insanlara baxanda, daha az səhvə yol verirlər, yəni onların xətaya məruz qalmaları daha az olur, çünki onlar dəlili görüb, əmin və qane olurlar. Ancaq mütəxəssismərkəzlilik prinsipində mütəxəssis, ona müraciət edənə, sadəcə olaraq, öz “rəy”ini təqdim edir. Daha dəqiq ifadə etsək, dəlilmərkəzli insanın daha az səhvə yol verməsi ona görədir ki, o, dəlili gördüyündən onun doğru və ya yanlış olduğunu, ən azı, yoxlaya bilir, onun belə bir şansı var ki, dəlili yoxlayıb, əmin olsun. Ancaq mütəxəssismərkəzlilikdə təkcə mütəxəssis dəlilin (əgər ortada dəlil varsa!) doğru və ya yanlış olduğunu yoxlaya bilir. Mütəxəssisə müraciət edən isə dəlili görmədiyindən onu yoxlaya bilmir. Elə buna görə də, mütəxəssis səhv edərsə, həmin səhvi ona müraciət edən də etməli olacaq. Deməli, mütəxəssismərkəzli adamda dəlili yoxlama imkanı olmadığından, dəlilmərkəzli adama baxanda, daha çox səhvə məruz qala bilir.

9. Nəticə

Yuxarıda deyilənlərdən belə bir nəticə əldə olunur ki, insan prinsip olaraq həm əqli arqumentlərə, həm də dini arqumentlərə əsasən, dəlilmərkəzli olmalıdır. Bu, onun həm əqli, həm də dini görəvidir. Bu əsasla, belə bir görəvi tapdalayanlar vicdan məhkəməsində əqli və dini dəyərlərə hörmətsizlik etdiklərinə görə məsuliyyət daşıyırlar.

Oxşar yazılar
Təkqaynaqlı olma, yoxsa ilk özünü inkar etməli olacaqsan (Etüd)
Fəlsəfə bir ev kimi
Bir nihilist düşüncəyə cavab
Dostluq üzərinə fəlsəfə