Din, dindar və dinşünas üçlüyünə dair qeydlərim (2-ci hissə)

16. Kimsə kimsəyə “Din üzərində düşünüb qənaətini başqaları ilə paylaşa bilməzsən. Sənin buna haqqın çatmır.”- deyə etiraz edə bilməz. Belə bir hüququ ona nə Allah, nə ağıl, nə hüquq, nə də əxlaq verib. Bu əsasla, “din” hamımızınkıdır, kimsənin şəxsi mülkü deyil. Odur ki, nə bir dinə mənsub olanlar bir-birlərinə və ya o dinə məsub olmayanlara, nə də bir məzhəbə mənsub adamlar bir-birlərinə və ya o məzhəbə mənsub olmayanlara etiraz edə bilərlər. Din göndərilib ki, insanlar tək-tək müstəqil şəkildə heç bir fikri təlqin olmadan onun üzrində düşünə bilsinlər. Mənə görə, inanc dünyasında olan ən böyük zülm din barədə yaradılan “anlama monopoliyası”dır.

17. Bir var, kiminsə “dini anlama” haqqı. Bir də var, dini anlayanlar içərisində kimin dərkinin doğru olması. Bu iki məqamı bir-birindən ayırmaq lazımdır. Kimin dərkinin doğru olduğunu bildirən yeganə meyarsa yalnız və yalnız “dəlil” və “əsaslandırma”dır. Deməli, dinə dair dərkləri dəyərləndirərkən “Sənin dərkin yanlışdır, çünki filan böyük alim belə demir.”- məntiqindən çıxış etmək sadəcə bir sofistikadır.

18. Dini anlama ilə əlaqəli olan beş əsas anlayış var:
-İctihad;
-Yenidənoxuma;
-Yenidənqurma;
-İslahat;
-Dirçəltmə.
Mənə görə, ictihad dinşüansın dini ilkin anlama cəhdi deməkdir, yəni o, ibtidai olaraq hər hansı bir dini müddəanı anlamağa çalışır. Yenidənoxuma isə dinşünasın əldə etdiyi ilkin ictihadları ikinci dəfə daim yenilənməkdə olan anlayış və biliklər əsasında oxuması deməkdir. Yenidənqurmağa gəlincə, bu, əslində, Allah, insan, peyğəmbərlik, axirət və s. bu kimi fundamental anlayışlar fonunda memarlıq etmək deməkdir. İslahat isə ictihad, yenidənoxuma və yenidənqurma mərhələsində əldə olunan dərklər arasında “yanlış olan”ı “doğru olan” ilə əvəz etməkdir. Nəhayət, dirçəltməyə gəlincə, bu, birbaşa olaraq dinin gizli qalan yönlərinə təkid, ona yönəli şübhələrin cavablandırılması və dini ənənəni rasionallaşdırma ilə əlaqədardır.

19. Təbiətlə dinin Yaradanı vahid hikmətli Tanrıdırsa, o zaman bu ikisi arasında hansısa bir ziddiyyətdən söz getməsi absurd olardı. Onda bu ikisi arasında iddia edilən ziddiyyətləri hara yazaq? Cavab aydındır: Yuxarıdakı önfərziyyəyə əsasan, ziddiyyət əslində “təbiət”lə “din” arasında deyil, əksinə, “təbiətdən anladığımız”la “dindən anladığımız” arasındadır. Bu əsasla, ortada nəzərə çarpan hansısa bir ziddiyyət varsa, deməli, bu, üç ehtimaldan birindən qaynaqlanıb: 1) ya təbiəti düzgün oxumamışıq, anlamamışıq, 2) ya dini, 3) ya da hər ikisini. Beləliklə, təbiət ilə din arasında təsəvvür edilən ziddiyyətin qaynağı əslində adıkeçən iki gerçək- təbiət və din deyil, əksinə, onlar barədəki yanlış dərklərimizdir.

20. Dini qəbul etmə insan ağlından qaynaqlanan azad bir seçim və qərardır. Belə ki, ağıl kənardan heç bir müdaxilə olmadan dərk edir, anlayır ki, dinə tabe olmaq lazımdır və tabe olur. Ancaq “azad seçim” dedikdə iki cür başa düşülə bilər. Bir var, azad seçim dedikdə, qarşımızda olan iki versiyadan birini seçmək kimi başa düşülür. Bir də var, azad seçim deyiləndə, mövcud olan gerçəyi olduğu kimi qəbul etmək nəzərdə tutulur. Bu baxımdan, ağlın dini qəbul etməsi ikinci mənada başa düşülməlidir. Odur ki, “İnsan dindar olmaya bilərmi?”- sualı bir mənada yanlışdır, çünki əgər ağıl dini mövcud bir gerçək kimi nəzərə alarsa, deməli, onu qəbul etməyə bilməz. Əks təqdirdə, ilk növbədə öz mövcudluğunu inkar etmiş olacaq. Yəni ağıl dini obyektiv bir gerçək kimi dərk edirsə, bu zaman özünü qəbul etməklə dini qəbul etmək arasında heç bir fərq olmamalıdır, çünki “gerçək olan”lar arasında ayrı-seçkilik etmək mənasızdır. Məsələn, ağıl “2+2=4” olduğunu dərk edib qəbul edir, eyni zamanda, səbəbsiz nəticənin var ola bilməməsini də dərk edərək qəbul edir. Ağıl bu iki gerçək arasında seçim edərək birini qəbul, digərini isə rədd edə bilməz. Çünki “gerçək” elə gerçəkdir. Bu mənada, gerçəklər arasında ayri-seçkilik mümkün olarsa, bu, ağlın öz mövcudluğunu inkar edə bilməsi deməkdir ki, bu da qəbul edilə bilməz. Bu isə ona görədir ki, əgər ağlın mövcudluğu inkar edilərsə, onda “yoxluq vəziyyəti” ilə üz-üzə qalarıq. Başqa sözlə, bu zaman hər hansı bir müzakirənin qəbul və inkarı mənasızlaşar. Onu da qeyd edim ki, hansısa bir ağıl sahibi dini mövcud bir gerçək kimi anlamaya bilər, amma bu, o demək deyil ki, əslində, din mövcud bir gerçək deyil və nəticədə, həmin adam dindar olmaya bilər, yəni həmin insanın dindar olmama hüququ var. Xeyr, sadəcə olaraq bunu demək olar ki, həmin ağıl sahibi üzürlüdür əgər üzürü əsaslı olarsa! Deməli, önəmli olan odur ki, ağıl “gerçək olan”la (məs; din kimi) əlaqə quraraq onu dərk edə bilsin. Bu zaman hökmən onu qəbul edəcəkdir.

21. Din ona görə dindir ki, insana onun ağlının kəsə bilmədiyi şeylərdən xəbər verir. İnsanın ağlının kəsə, qavraya və əldə edə biləcəyi şeyləri heç bir zaman “dini nailiyyət” kimi qələmə vermək olmaz. Odur ki, dini ağıl müstəvisinə endirmək, əslində, dinə ehtiyacın olmamsını isbatlamaq deməkdir. Bu əsasla, dinin öz yeri, ağlın da öz yeri var. Heç biri digərini əvəz edə bilməz.
22. Dini mətnlərdə hər hansı bir elm sahəsinə dair bir neçə müddəa tapmaqla həmin elm sahəsini diniləşdirmək cəhdi, mənə görə, qeyri-ciddi bir cəhddir. Məsələn, fizikaya dair Quranda 4-5 ayənin olması heç bir zaman kimsəyə onu “İslam fizikası” adlandırmağa əsas vermir. Dostlar, din insanlara fizika yox, metafizika öyrətməyə gəlib.
23. Dinə kənardan o qədər əlavələr yüklənib ki, indi, onu müdafiə edə bilmirlər. Odur ki, din artıq yüklərindən azad olmayana qədər, olduğu kimi təzahür etməyənə qədər ciddi rəğbət obyektinə çevrilməyəcək.
24. Din barədəki təfsirlərimiz ideoloji olmaqdan çıxmayana qədər dindar toplumda müsbət mənada inkişafdan söz gedə bilməz. Əfsuslar olsun, çoxları – istər ilahiyyatçı olsun, istərsə də dindar- dini ideoloji təfsir edir. İdeoloji təfsir isə önyarğılardan çıxış edərək öz məktəbinin və ya məzhəbinin lehinə olan görüşlər ortaya qoymaq deməkdir.
25. Bir cəmiyyətdə sekulyar (meta-dini) dəyər və həqiqətlərin geniş şəkildə yayılması kimsənin dini dəyərlərdən sui-istfadə etməməsi üçün imkan yaradır. Bunun əksi baş verdikdə isə, adətən, cəmiyyətdə bədbəxtliklər baş verməyə başlayır.
26. Dini cameədə belə bir məşhur tövsiyə var: “Dini mətn, kitab və ədəbiyyatlarda hər yazılan şeyi hər kəsə, hər yerdə, hər zaman demək olmaz”.
Mülahizələr:
1. Belə bir tövsiyəni hansı əsaslı əqli və ya dini dəlillə isbat etmək olar?
2. Həqiqət əgər həqiqətdirsə, o zaman niyə onun deyilməsindən və ya yazılmasından çəkinək ki? Məgər həqiqət insanı xilas etmirmi? Yoxsa, həqiqətin insanı xilas etməsi fikri yanlışdır?!!!
3. Niyə başqalarının əvəzindən qərar qəbul edək axı? Sən nə əsasla kimin nə zaman harda nə kimi həqiqəti eşitməli və ya oxumalı olduğunu təyin edirsən? Ümumiyyətlə, belə bir səlahiyyəti sənə Tanrı bəxş edib?
4. Sən hardan əminsən ki, qarşı tərəf həmin həqiqəti həzm edə bilməyəcək və nəticədə fəsada yol açacaq? Sən gələcəyi bu qədərmi sezə bilirsən?
5. Bir düşüncə insanlar üçün yazılan bir kitabda yer alırsa, bu, o deməkdir ki, hamı onu öyrənə və ondan xəbərdar ola bilər. Yoxsa, insanlar üçün yox, başqa canlılar üçün yazılardı.
6. İnsan “şirin xəyal” ilə “acı həqiqət” arasında seçim qarşısında qalsa belə, yenə ağlın göstərişinə görə, həqiqəti seçməlidir. Elə isə nə üçün insanlara şirin xəyallar sırayaq həqiqət adı ilə? Bu, həqiqətə xəyanət deyilmi?
27. “Quranda yazılan və deyilən hər bir şey dinidir, yoxsa bəzi bilgilər bu kitabda qeyd edilsə də, əslində dini deyil?”- sualı olduqca ciddi bir sualdır, belə ki, bizim bu kitaba baxışımızı, yanaşmamızı dəyişə bilir. Bu sualdan çıxış edərək iki fərqli modeldən danışmaq olar.
28. Nə qədər ki, dindarlar arasında hansısa bir fətvanın tənqidi Quran və ya sünnənin tənqidi hesab olunursa, bu, o deməkdir ki, hələ də biz “Din və dini bilik eynidir”- sofistikasından xilas ola bilməmişik. Bu sofistikanın ən primitiv nəticələrindən biri odur ki, həmin dindarlar özləri də bilmədən dini özündə paradoksu ehtiva etməkdə ittiham edirlər.
29. Hələ də çoxları “vəhy”in gəlişini hiss və ağlın qüvvədən düşməsi kimi başa düşürlər. Bu əsasla, hiss və ağıla dair biliklər vəhy mətnində yer almırsa, deməli, mötəbər deyillər. Odur ki, belə bir düşüncəyə sahib dindar mətnmərkəzli olaraq vəhydən kənar bilikləri görməzlikdək gəlir və onlardan maksimal şəkildə yararlanmır. Digər tərəfdən isə, din tənqidçiləri vəhydə hiss və ağıla dair bilgilərin qeyd olunmamasından yola çıxıb, “Nə üçün filan elmi və ya fəlsəfi nəsnə vəhy mətnində yer almayıb?”- deyərək vəhyi tənqid edirlər. Hər iki qurup bir gerçəyi unudur ki, vəhy heç bir yerdə nə hiss və ağılın qüvvədən düşməsi fitvasını verib, nə də hiss və ağıla dair hər bir bilgini özündə ehtiva etməli olduğu vədini verib. Vəhy gəlib ki, hiss və ağılın doldurmaqda aciz olduğu boşluqları doldursun.
30. Quran bütün canlı və cansızlardan uzaq boş bir atmosferdə enməyib, əksinə, o, canlı-cansızı özündə ehtiva edən xüsusi bir coğrafi nöqtədə nazil olub. Zaman, məkan, dil, millət və s. bu kimi maddi məhdudiyyətləri nəzərə almaqla təbii olaraq Quranın ilkin müxatəbləri də məhz məhim nöqtədə yaşayanlar olmalı idi. Buna görə də, Quranın mesajlarını “lokal” və “universal” olmaqla iki hissəyə ayırmaq lazımdır. Bu mənada, Quranı görmək istədiyimiz kimi yox, olduğu kimi anlamaq istəyiriksə, adıkeçən bölgünü qəbul etmək zorundayıq. Əks təqdirdə, adıkeçən “maddi məhdudiyyət”ləri inkar etmiş oluruq ki, bu da qəbul edilə bilməzdir. Digər tərəfdən, aydın olduğu kimi, hər bir nəzəriyyənin məntiqi nəticələri olur, yəni həmin nəzəriyyəni qəbul etdikdə, ondan doğan məntiqi nəticələr də olur. Bu, danıla bilməz bir faktdır. Odur ki, Quranı reallıqda olduğu kimi tanımaq üçün yuxarıda qeyd olunan nəzəriyyədən doğan məntiqi nəticələri bir-bir kəşf edib, onları qəbul etməliyik. Belə bir bölgü nəticəsində Quran mətni ətrafında yaranmış bir çox iradlar və anlaşılmazlıqlar da öz həllini tapacaqdır.
31. “Əgər din olmasaydı, dünyanın vəziyyəti necə olardı? – sualına cavab olaraq, ən azı, üç versiya var:
1. İndiki vəziyyətdən daha yaxşı;
2. İndiki vəziyyətdən daha pis;
3. Bərabər vəziyyət.
Ancaq, zənnimcə, yuxarıdakı suala kimsə qəti cavab verə bilməz. Nə ateistlər və onlar kimi düşünənlər “Əgər din olmasaydı, dünyamız indiki durumdan daha yaxşı olardı.”- deyə dini inkar edə, nə dindarlar “Əgər din olmasaydı, dünyamız indiki durumundan daha pis olardı.”- deyə dini müdafiə edə və nə də aqnostiklər “Əgər din olsaydı da, olmasaydı da, dünyanın dürümü eyni, bərabər olacaqdı.”- deyə neytral mövqe sərgiləyə bilərlər. Odur ki, kimsə din barədə yuxarıda qeyd olunan “reallığa əks olan şərt (counterfactual condition)” ilə nə müsbət, nə mənfi, nə də neytral dəyərləndirmə apara bilər. Səbəbi isə çox sadədir, çünki kimsə dünyanın din olmadığı təqdirdə necə olduğunu, hansı vəziyyətə düşdüyünü yaxından sınamayab ki, bununla da iki vəziyyət (dinin olması və ya olmaması vəziyyəti) arasında müqayisə apara bilsin, istər müsbət, istər mənfi, istərsə də neytral şəkildə.

32. Dindar birisi o zaman düzgün dindarlıq edər ki, həm ağlın, həm təcrübənin, həm də vəhyin düzgün yerini təyin edə bilsin. Bu, normal dindarlıq deməkdir. Dindarlıq o zaman anormallaşır ki, ağıl və təcrübəni vəhyə tabe edir, o ikisindən gözləntilərini vəhydən gözləyir. Bu zaman ağıl və təcrübə yararsız bilik qaynağına çevrilir. Halbuki nə vəhy ağıl və təcrübənin yerini doldura bilər, nə o ikisi vəhyin yerini, nə də o ikisi bir-birinin yerini. Hər birinin öz yeri var varlıq aləmində. Odur ki, hər şeyi nə təkcə ağılla qavramaq olar, nə təkcə təcrübə ilə, nə də təkcə vəhylə. Gəlin, nə ağıl və təcrübəni vəhyə qurban verək, nə də əksinə. Normal dindarlığımızı anormallaşdırmayaq.

33. Dini olduğu kimi anlamaq üçün ilk növbədə üç anlayışı bir-birindən ayırmaq lazımdır:
1.Din tarixini dindən;
2.Dindarı dindən;
3.Dinşünası dindən.
Mənə görə, bu gün təndiq olunan və ya inkar edilən din dinin gerçək mahiyyəti deyil, əksinə, din tarixinin, dindarın və dinşünasın formalaşdırdığı din təsviridir.

Oxşar yazılar
Hidayət ilahiyyatına dair bəzi qeydlərim
Ümid ilahiyyatına dair bəzi qeydlərim
Din, dindar və dinşünas üçlüyünə dair qeydlərim (1-ci hissə)
Tövhidə dair qeydlərim (1-ci hissə)