Facebook qeydlərim (2-ci hissə)

1. Hər əsaslandırılan fikir doğru deyil. Bu qədər sadə!
2. “Riyazi əminlik” atmosferində tənəffüs eləmirik. Heç olmasa, bir az başqalarının düşüncələrinə qarşı plüralist və tolerant yanaşaq.
3. Fəlsəfədə iki nəsnə var ki, onlar barədə düşünəndə həmişə heyrətlənirəm. Biri mütləq yoxluqdur, o biri də mütləq yuxu. Bir anlıq təsəvvür edin, heç nə yoxdur, puçluqdan və yoxluqdan savayı heç nə yoxdur. Nə sən varsan, nə ətrafındakılar var, nə də başqa şeylər. Bir sözlə, heç nə yoxdur. İnsan bunu dərindən düşünəndə bir anlıq heyrətə düşür, az qalır, insan ağlını əldən versin. Sanki bir növ “dəlilik təcrübəsi” yaşayır insan o an. Mütləq yuxunun təsəvvürü də bu qəbildəndir. İnsan fərz edəndə ki, yuxudan başqa heç nə yoxdur və əslində oyaqlıq deyə bir nənsə mövcud deyil, bu zaman yenə insan “heyrət təcrübəsi”ni yaşayır. Odur ki, insan zehni nə qədər cəhd etsə də, heç bir zaman mütləq yoxluq və mütləq yuxu ilə barışa bilməyib, bilmir və bilməyəcək. Heç ağıllı adam dəliliklə barışa bilərmi?! Əsla…
4. Bir var, “insani dostluq”, bir də var, “fikri dostluq”. Bu əsasla, hər fikri dostluq insani dostluqdur, amma hər insani dostluq fikri dostluq deyil.
5. Bəzən dini mətnləri (Quran və sünnə) anlamaqda çətinlik çəkiriksə və onların qapalı olduqlarını sanırıqsa, bu, bizim onlardan yanlış gözləntilərimizdən və ya onlara yanlış suallar ünvanladığımızdan irəli gəlir. Elə isə gözləntilərimizi və suallarımızı düzətməyənə qədər dini mətnləri olduğu kimi anlamaqdan məhrum olacayıq.
6. Zaman fəlsəfəsində göstərilir ki, zamanda səfər etmək bəzən məntiqi paradoksla nəticələnə bilir. Buna “baba paradoksu” da deyilir. Fərz edin, keçmişə səfər etmək üçün bir cihaz var. Əgər belə bir səfərin mümkün olduğunu qəbul etsək, onda belə bir imkan olar ki, insan zamanda keçmişə doğru səfər edərək öz babasını cavan ikən qətlə yetirsin və beləliklə, öz doğulmasının qarşısını alsın. Belə bir halın fərzi məntiqi paradoksa gətirib çıxardır, çünki sən bu an zamanda keçmişə doğru səfər edib babanı qətlə yetirmək üçün artıq var olmayacaqsan.
7. Sadəcə olaraq bəzi inamların doğruluğu hələ indiyədək isbatlanmayıb, amma bu, onların gələcəkdə də isbatlana bilməyəcək anlamına gəlmir.
8. İslam dünyasındakı sadə bir reallıqdan yola çıxaraq müsəlmanın prinsip olaraq plüralizm və tolerantlığı qəbul etmə zərurətini göstərmək olar. Bu sadə reallıq fiqhi təcrübə fenomenidir. Bildiyimiz kimi, fiqh sahəsində plürallıq və çoxfikirlilik var, yəni fəqihlər arasında fərqli görüşlər (=fətvalar) mövcuddur və bu fərqli görüşlər də həmişə dayaz deyil, əksinə, bəzən fundamental fərqlər olur ortada. Buna baxmayaraq, fiqh tarixində heç bir fəqih o birini bu kimi fundamental fərqlərə görə inkar etmir, onu səhnədən silmir. Başqa sözlə, fəqih bu plürallıqla barışaraq o biri fəqihin ictihadını da qanuni və rəsmi hesab edir. Digər tərəfdən, fiqh dünyasının “riyazi yəqin”lə yaxından-uzaqdan heç bir əlaqəsi olmadığına görə bir fəqih öz fiqhi görüşlərindəki əks ehtimalı inkar etmir. Bu isə o deməkdir ki, o biri fəqihin fiqhi görüşlərinin doğruluq ehtimalını qəbul edir. Nəticə olaraq bir fəqih praktikada digər fəqihin fiqhi görüşlərinə dözümlü yanaşır. Müqəllidlər arasında da eyni durumdan söz açmaq olar. Belə ki, onlar da fəqihlər kimi həm fətva fərqliliyi reallığı ilə barışır və həm də bir-birlərinin fərqli fətvalarına dözüm nümayış etdirirlər. Belə bir ənənə tarix boyu müsəlmanlar (fəqihlər və onların müqəllidləri) arasında mövcud olmuşdur.
Yuxarıda deyilənlərdən aydın olur ki, fiqh dünyasında həm fiqhi plüralizm, həm də fiqhi tolerantlıq məqbul hesab edilir. Elə isə nə üçün müsəlmanlar arasında qəbul edilən fiqhi təcrübə onların teoloji, tarixi, fəlsəfi, irfani, əxlaqi və s. bu kimi təcrübələrinə də tətbiq edilməsin?! Nəzərə alsaq ki, heç bir müsəlmana göydən isti vəhy nazil olub onun teoloji, tarixi, fəlsəfi, irfani, əxlaqi və s. bu kimi təcrübələrinin 100% həqiqəti əks etdirdiyini söyləmir.
P.S: Plüralizmi və tolerantlığı qəbul etmək nə kimsənin düşüncələrinin tənqiddən sığortalandığı anlamına gəlir, nə də kimsəni başqasının düşüncələrini tənqid etmə hüququndan məhrum edir.
9. Çoxlarının ilk baxışdan yürütdüyü mühakimənin əksinə olaraq, hansısa bir müəllimin tələbəsi olmaq heç də onunla eyni fikir və ya fikirləri bölüşmək anlamına gəlmir.
10. “Riyazi yəqin” nədir?
Riyazi yəqin o yəqinə deyilir ki, özündə iki hökmü ehtiva etmiş olsun:
1. İqrari hökm (və ya inkari);
2. İnkari hökm.
Bu əsasla, hər hansı bir yəqin özündə hər iki hökmü ehtiva edərsə, buna “riyazi yəqin” deyərlər. Yox, əgər ikisindən birini əldən verərsə (2-ci hökmü- inkari hökm), daha buna “riyazi yəqin” deməzlər. Bir neçə örnək:
a) 2+2=4
Bu müddəa barədəsindəki yəqinimiz o zaman riyazi yəqin ola bilər ki, biz aşağıdakı hər iki hökmu bilək:
1. İkinin üzərinə iki gələndə dörd edir. (iqrari hökm)
2. İkinin üzərinə iki gələndə bunun dörd etməməsi mümkün deyil. (inkari hökm)
b) Bu kağız ağdır.
Bu müddəa barəsində də yəqinimiz o zaman riyazi yəqin hesab oluna bilər ki, aşağıdakı hər iki hökmü bilək:
1. Bu kağız ağdır. (iqrari hökm)
2. Bu kağızın ağ olmaması mümkün deyil. (inkari hökm)
c) Səbəbsiz nəticə var ola bilməz.
Bu müddəa barədəki yəqinimiz o zaman riyazi yəqin ola bilər ki, aşağıdakı hər iki hökmü özündə ehtiva etmiş olsun:
1. Səbəbsiz nəticə var ola bilməz. (inkari hökm)
2. Səbəbsiz nəticənin var ola bilməsi mümkün deyil. (inkari hökm)
P.S: Yuxarıda deyilən bu iki xüsusiyyətə malik olmayan büyün yəqinlər ya subuyektiv yəqindir, ya da obyektiv yəqin. Subyektiv yəqin sadəcə olaraq psixoloji bir haldır insan zehnində və epistemoloji olaraq heç bir dəyəri yoxdur. Obyektiv yəqin isə ehtimallar nəzəriyyəsi əsasında əldə edilən əminlikdir, amma əks ehtimalı heç bir zaman sıfıra enmir. Belə ki, həmişə az da olsa əks ehtimal qalır. Beləliklə, riyazi yəqini riyazi yəqin edən məhz onun inkari hökmü özündə ehtiva etməsidir və bu hökm də həmin yəqində əks ehtimalın olmadığını bildirir.
11. Şəffaflıq və ya şəffaf olmaq özü bir dəyərdir.

12. Elmlər içərisində ən azad elm fəlsəfədir, amma görünən odur ki, onu da ideologiyalaşdırmağa çalışırlar. Bu isə fəlsəfənin mahiyyətinə tərsdir.
13. Bir var, dini islah etmək, bir də var, dini biliyi və ya düşüncəni. Dini islah etmək onun qaynaqlarını (Quran və sünnə) dəyişdirmək deməkdir. Bu isə yol verilməzdir. Amma dini biliyi və ya düşüncəni islah etmək dinin qaynaqlarında olanları olduğu kimi dərk etməyə çalışmaq deməkdir. Bu isə zəruridir.
14. Bir nəsnə və ya olay barədə nə qədər çoxsaylı fərqli suallar verə bilsək, bu, həmin nəsnə və ya olayı bir o qədər daha dərindən anlamağımıza səbəb olacaqdır. Odur ki, oxşar suallardan çox, fərqli suallar verməyi bacarmalıyıq.
15. Sual təkcə bilmədiyimizi soruşmaq deyil, çünki “n” qədər bilmədiyimiz nəsnə və olaylar var ki, heç bir zaman onlar barədə sual zehnimizə belə gəlmir. Bəs, onda sual mahiyyətcə nədir?
Sual- qapalı olaraq bildiyimizi aydınlaşdırmaqdır. Sualda həm “Bilirəm” var, həm də “Bilmirəm”. “Bilirəm” var, çünki bilmədiyim şey barədə sual edə bilmərəm, yəni mütləq məchul olan heç vaxt zehnin toruna düşməz. “Bilmirəm” var, çünki əgər bilsəydim, onda sual etməzdim. Deməli, sualda obyektimiz (suala məruz qalan nəsnə və ya olay) bir baxımdan məlum, digər baxımdan isə məchuldur.
16. Əgər hər bir şeyin varlığını sübut edən hissdirsə, onda evdə olmadığım zaman evdəki əşyaların hələ də var olduğunu mənə söyləyən nədir? Bu, hiss ola bilməz, çünki o, əşyaları hazırda təcrübədən keçirərkən (məsələn, görərkən) onların varlığını təsdiqləyə bilər, vəssalam. Əks təqdirdə, nəsə deməyə haqqı çatmır. Bu isə bir daha göstərir ki, hiss ağılın yardımı olmadan bizi məhdudiyyət bataqlığından çıxara bilməz.
17. Sənin din barədə öz dərkin var, mənim də din barədə öz dərkim. Ancaq hər iki dərk də müzakirəyə açıqdır.
18. Ağıl misilsiz bir nemətdir. Tanrı onu bizə tamaşa etmək üçün yox, işlətmək üçün verib.
19. Tənqid mədəniyyəti ona görə var və olmalıdır ki, kimsə haqqı batil kimi, batili də haqq kimi qələmə verməsin.
20. Hocam deyirdi ki, düşünən, amma nəticəyə çata bilməyən biri düşünmədən nəticəyə çatdığını sanan birisindən üstündür.
21. Mühafizəkarlar da başqalarının onlara qarşı tolerant və plüralist olmalarını istəyirlər. Əks təqdirdə, onlara qarşı dözümsüz olanda, düşüncələri qəbul edilməyəndə narahat olmazdılar. Di gəl ki, insaflı olsaydılar, onlar da başqalarına qarşı tolerant və plüralist olardılar. Odur ki, mənə görə, tolerantlıq və plüralizm qaçılmaz iki nəsnədir.
22. Filosof anlayış və məfhumların əsiridir, belə ki, onlar olmadan varlıq aləmini və onun içindəkiləri təfsir edə bilməz. Məsələn, filosof varlıq, yoxluq, mahiyyət, təklik, çoxluq, səbəb, nəticə, əzəli, yaranan, maddi, mücərrəd, aksidensiya, substansiya və s. bu kimi fundamental anlayışların yardımı ilə nəsnə və olayları açır, şərh edir. Arif isə nə qədər ki, öz tapıntılarını fəlsəfi dilə tərcümə etməyib, bu kimi anlayış və məfhumların əsiri deyil. Başqa sözlə, arif özünü bu kimi anlayışların əsarətindən azad edərək vasitəsiz idrak işığında nəsnə və olayları təcrübə edir, duyur və yaşayır. Filosofsa onun əksinə olaraq vasitəli idrakla bunu həyata keçirməyə çalışır. Deməli, filosofla nəsnə və ya olaylar arasında “anlayış” adlı vasitələr fasilə salır, ancaq ariflə onlar arsında hər hansı bir vasitə olmur. Odur ki, filosof çoxluq dünyasında, arif isə vəhdət dünyasında tənəffüs edir. Necə deyərlər, filosofun qəbul etdiyi oksigenlə arifin qəbul etdiyi oksigen yerlə göy qədər bir-birindən fərqlənir.
23. Bir var, bilirsən, amma bilmirsən ki, bilirsən. Bir də var, bilirsən və eyni zamanda bilirsən ki, bilirsən. Başqa sözlə, bəzən biliyin barədə biliyin yoxdur, bəzən isə biliyin barədə biliyin var. Məsələn, bir uşaq çox şey bilir, amma bilmir ki, bilir, yəni bilikləri barədə biliyi yoxdur. Başqa sözlə, biliklərinə yuxarıdan baxa və onları üçüncü şəxs kimi nəzərdən keçirə bilmir. Amma bəzi yetkin insanlar var ki, onlar həm bilirlər və həm də bildiklərinin fərqindədirlər. Bu o deməkdir ki, onlar öz biliklərini həm birinci şəxş kimi, həm də üçüncü şəxs kimi nəzərdən keçirə bilirlər. Demək, bilik məsələsində bir uşaqla bu kimi yetkin adamlar arasındakı fərq odur ki, uşaq təkcə oyunçu kimi, onlarsa həm oyunçu, həm də tamaşaçı kimi çıxış edirlər.
24. Belə bir məşhur deyim var: “Sifət bilinməzdən öncə xəbərdir, xəbər isə bilindikdən sonra sifətdir”. Birinci hissədə deyilir ki, insan hər hansı bir sifət barədə bilik əldə etməzdən öncə, əslində, onu xəbəri cümlə şəklində realizə edir. Məsələn, “ağ divar”ı bir sifət kimi bilməzdən əvvəl, onu öncədən “Divar ağdır” kimi xəbəri cümlə formasında anlamışıq. Bu o deməkdir ki, “ağ divar”ı bir sifət kimi nəzərdən keçirmək üçün onu ilk öncə “Divar ağdır”- xəbəri cümlə formasında nəzərdən keçirməliyik. Yoxsa, “ağ divar” sifətini əldə edə bilməzdik. İkinci hissəyə gəlincə, orada deyilir ki, insan hər hansı bir xəbəri (xəbəri cümləni) bildikdən sonra, daha onu sifət kimi nəzərdən keşirməyə başlayır. Məsələn, “Əli mehribandır”- xəbəri cümləni bildikdən sonra onu “mehriban Əli” kimi nəzərdən keçirməyə başlayırıq. Yəni bu zaman bizim zehnimiz o xəbəri cümləni artıq sifət kimi anlayır.
P.S: Yuxarıdakı deyimi feli cümlələrə də tətbiq etmək olar. Məsələn, “Əlinin gəlməsi”ni bilmək üçün ilk öncə “Əli gəldi”- feli cümləsini bilməliyik. “Əli gəldi”- feli cümləsini bildikdən sonra isə zehnimiz onu “Əlinin gəlməsi” kimi nəzərdən keçirməyə başlayır.

25. Şəxsiyyətin yox, həqiqətin müridi olmaq lazımdır.

26. Fəlsəfə ancaq insanın axmaqlığı üçün zərərlidir, vəssalam.

27. “İslam fəlsəfi” adı ilə tanınan fəlsəfi modellər içərisində mənəviyyatla dolu olan fəlsəfə təkcə Molla Sədra fəlsəfəsidir. Çünki Sədra fəlsəfə yazanda həm dini mətnlərdən (Quran və hədis), həm də ariflərin irfani təcrübələrindən çoxsaylı sitatlar gətirir. Sədra deyirdi ki, ağıl, vəhy və irfan vahid bir həqiqətə işarə edir.
28. Sualım varsa, deməli, varam.
29. Modern hermenevtika söyləməyə çalışır ki, biz hər hansı bir mətni oxuyarkən təkcə biz ounu oxumuruq, həm də o, bizi oxuyur. Bu mənada, “mətn” ilə “oxucu” arasında dialektik bir əlaqə var.
30. “Sapma”, “azma”, “səhv”, “qəflət” və s. bu kimi anlayışlar ancaq başqalarının eynəyindən baxıldıqda anlam ifadə edir.
31. Təvazökarlıq özünü başqaları ilə bərabər görmək bacarığıdır.
32. “Təvazökarlıq bərabərlikdir” fikrinin açıqlaması…
Mən “İnsanlar bərabərdir” dedikdə bu gerçəyi nəzərdə tuturam ki, insanlar insan olma baxımından bir-birlərindən üstün deyil, hamı eyni dərəcədədirlər. Bu mənada kimsənin insanlıq payı o birindən artıq deyil. Bəli, təkcə bir yerdə bunun əksini iddia etmək olar ki, insan ön insanlığına zidd gedərək özünü insanlıq mahiyyətindən məhrum etsin, yəni heyvanlaşsın, vəhşiləşsin və s. Əks təqdirdə, bütün insanlar insanlıq mahiyyətləri etibarilə barəbərdirlər. Bu ortaq mahiyyət yeganə mahiyyətdir ki, onun hamıda var olub-olmadığını obyektiv meyarlarla göstərmək olar. Bu o deməkdir ki, insanlığın isbat və ya inkarı obyektiv meyarlarla təyin edilə bilir. Amma mənəvi və əxlaqi xüsusiyyətlər belə deyil. Onlar daxili aləmə aid olduqlarına görə, onları heç bir zaman obyetiv meyarlarla təyin etmək mümkün olmur. Odur ki, batində olan elə batində də qalır. Kantın termini ilə desək, noumen aləminə giriş idrak üçün yasaqdır. Belə olan halda, insanlar arasında “bərabərlik” hakim olur və bu bərabərliyin mənşəyi də obyektiv şəkildə isbatlana bilən “insanlıq” mahiyyətidir. Bu epistemoloji təhlilə əsasən, deyə bilərik ki, üstünlük və ya alçaqlığı biz yox, təkcə Allah təyin edə bilər. Ona görə də Quran üstünlükdən danışanda “İnsanlar yanında üstün olan” ifadəsini yox, “Allah yanında üstün olan” ifadəsini işlədir. Yuxarıdakı müddəanı Kantın dilinə tərcümə edəsi olsaq, deməliyik ki, üstünlük və alçaqlıq hər ikisi noumendir və noumenin dərk olunması isə bəşəri gücün xaricindədir. Təvazökarlıq isə fenomen aləminə aiddir və barəsində iqrari və ya inkari şəkildə danışmaq mümkündür. Yuxarıda deyilənlərdən nəticə əldə olunur ki, “Filan kəs filankəsdən əxlaqi və ya mənəvi xüsusiyyətinə görə üstündür və ya alçaqdır”- müddəasını bəşəri müstəvidə obyektiv meyarlarla isbatlamaq mümkün deyil. Çünki müddəa fenomenal yox, noumenal müddəadır.

Qeyd: 2016.10.02-dən 2016.11.02-yə qədərki Facebook statuslarım

Oxşar yazılar
Facebook qeydlərim (1-ci hissə)