İctihad fəlsəfəsinə dair qeydlərim

1. Quran məni öz ayələri üzərində düşünməyə çağırırsa (ki, çağırır), bu, o deməkdir ki, mən ictihad azadlığına sahibəm. Buna görə də, əldə etdiyim qənaətlər mənim üçün əsaslı (justified) hesab olunur. Bu isə o deməkdir ki, ictihadım reallıqda yanlış çıxarsa belə, mən “haqq” qarşısında üzürlü hesab olunacağam. Hətta demək olar ki, ictihadımın tələbinə əsasən mükafatlandırılacağam da, çünki mən üzərimə düşən görəvi layiqincə yerinə yetirmişəm.

2. İctihad prinsipinin qətiyyətlə rədd etdiyi məntiq “Bizə olar, başqasına olmaz.”- məntiqidir. Elələri var ki, hansısa bir dini müddəada ictihad səlahiyyətini özlərinə verdikləri halda, başqalarını belə bir səlahiyyətdən məhrum edir və nəticədə diskriminasiyaya yol verirlər ki, bu da nə əqli, nə əxlaqi, nə də dini baxımdan məqbul sayıla bilər.

3. Quran bir ayəsində ictihad prinsipinin tələbinə uyğun bir məntiqlə çıxış edərək deyir ki, ya “biz” doğru yoldayıq, ya da “siz”, ya “biz” açıq-aydın azğınlıqdayıq, ya da “siz”. (Səba:24)

4. Əgər ictihad prinsipinə sayğı göstərib, onu doğurdan da əqlən və qəlbən təsdiqləyiriksə, bu zaman aramızda mövcud olan bütün fikir ayrılıqlarını başa düşəcək və bununla da, neqativ ixtilafdan pozitiv ixtilafa doğru hərəkət edəcəyik.

5. Əgər idrak dünyasında realizmi qəbul edib skeptisizmi də inkar ediriksə, bu zaman qəbul etməliyik ki, “ictihad”ın poza bilməyəcəyi qırmızı xətlər, sərhədlər vardır. Yəni artıq, orada ictihad mənasızdır, orada təkcə bir rəy qəbul edilməlidir. Yoxsa, fərqli bir paradiqmaya daxil olmuş olarıq. Bu əsasla, sərhədin, qırmızı xətlərin olmaması, əslində, idealizmi və skeptisizmi qəbul etmək deməkdir. Bu isə yuxarıda deyilən postulata (önqəbula) ziddir.

6. Din sahəsində istənilən hər bir ictihadın dairəsi iki əsas şərtlə məhdudlaşır: 1) əqli aksiomlar, 2) əxlaqi aksiomlar. Bu, o deməkdir ki, dini müddəalara dair ictihadın nəticəsi sekulyar əqli və ya əxlaqi aksiomlarla ziddiyyət təşkil etməməlidir. Bu əsasla, hər bir ictihadın nəticəsi falsifikativ hesab olunur, yəni həmin nəticə qüvvədən düşə bilər. Daha dəqiq ifadə etsək, obyektiv reallıqda nəzəri dini müddəalar əqli çərçivəni pozmamaqla, əməli dini müddəalar isə əxlaqi çərçivəni pozmamaqla şərtləndiyindən, bu çərçivələri pozan hər hansı bir ictihad məqbul hesab edilə bilməz. Odur ki, hər ictihadın nəticəsi mütləq şəkildə qəbul edilə bilməz. Əks təqdirdə, bilik anarxizmi meydana gələr.

7. İctihadı konseptual təhlil edəndə onda həm tolerantlığın, həm də plüralizmin var olduğu qənaətinə gəlirik. Bu isə o deməkdir ki, mən başqalarının ictihadına qarşı dözümlü olmalı və həm də öz ictihadımda “doğruluq payı”nın olduğuna inandığım kimi, başqasının ictihadında da doğruluq payının olmasına inanmalıyam. İnsaf prinsipinə görə, başqalarından öz ictihadıma qarşı dözümlü olmalarını tələb etdiyim kimi, onlara da eyni hüququ tanımalıyam. Yoxsa, insafsızlıq etmiş olaram. Bu, ictihadda tolerantlığın vacibliyi deməkdir. Həqiqət prinsipinə görə isə, mən öz ictihadımın doğru olduğuna nə qədər əminəmsə, başqası da öz ictihadının doğru olmasına o qədər əmindir. Elə isə doğruluq payını təkcə öz ictihadınla məhdudlaşdıra bilmərsən. Bu da ictihadda plüralizmin vacibliyi deməkdir. Qeyd edim ki, bu deyilənlər heç də ictihadın nisbi olması anlamına gəlmir.

8. Hər bir elm sahəsində, o cümlədən, dini elmlər sahəsində iki növ “ictihad”i bir-birindən ayırmaq lazımdır; aktual ictihad ve potensial ictihad. Zənnimcə, bir adamın mütəxəssis olması üçün illa da onun müvafiq elm sahəsində aktual ictihada yiyəlnməsinə heç bir gərək yoxdur. Bir insan potensial ictihad sahibi olsa belə, bu, onu mütəxəssis adlandırmaq üçün yeterlidir. Başqa sözlə, ictihad fenomenində lazımi şərt kəmiyyət deyil, əksinə, keyfiyyətdir. İnsan hətta bir məsələdə belə öz ictihadını potensial vəziyyətdən aktual vəziyyətə çıxara bilərsə, bu, həmin məsələdə onun mütəxəssisliyi üçün kafidir. Dəmək, “Mütəxəssis insan müvafiq elm sahəsindəki bütün mələlərdə ictihadını aktuallaşdıran birisidir.” -deyə iddia etmək əsassız, məntiqsiz olardi. Bir çoxları, hətta əksəriyyət (istər alim, istərsə də qeyri-alim) yuxarıda qeyd olunan ayırımın fərqində deyillər. Azsaylı məsələlərdə ictihad potensialını aktuallaşdıran birisini mütəxəssis hesab etməməmək üçün əsaslı bir dəlil mövcud deyil. İctihad öncədən mövcud olan bir mahiyyət deyil. İctihad gerçəyi başdan-başa nisbiliklə yoğrulmuş bir mahiyyətdir ki, hec bir mütləqlik çərçivəsi tanımır. Zaman, məkan və fərd sərhəddi içərisində hərəkət edir.

9. Hər hansı bir dini müddəa barədə tədqiqat aparan, ictihad edən birisi, adətən, öncədən mövcud olan ictihad modelindən yola çıxaraq bunu edir. Məsələn, İslam hüququ sahəsində ictihad etmək istəyən adam mövcud üsul sistemindəki metodlar, modellər, yanaşmalar, görüşlər içərisindən birini seçərək onun əsasında hərəkət edir, araşdırmaq niyyətində olduğu məsələdə ictihad edir. Amma bir məsələ daim diqqətdən yayınır: İctihadda da ictihad etmək lazımdır, yəni ictihad etmək lazımdır ki, uyğun elm sahəsində hansı ictihadla irəliləməlisən. Buna “təməl prinsiplərdə ictihad” deyilir.

10. Nə qədər ki, ictihad bəşəri düşüncənin məhsulu hesab olunur, heç bir ictihad tənqiddən sığortalanmayıb, sığortalanmır və sığortalanmayacaq. Bu əsasla, başqaları mənim ictihadımı tənqid etmə hüququna sahibdirlərsə, onda mən də onların ictihadını tənqid etmə hüququna sahibəm. Demək, bu hüquqa hər ikimiz bərabər şəkildə malikik.

11. İctihadın fundamental önfərziyyəsi belədir ki, heç bir ictihad ilk və son ictihad hesab olunmur. Bu, o deməkdir ki, ictihad bağlı deyil, açıqdır. Bu əsasla, hər an insan əvvəlki ictihadından vaz keçə və yeni bir ictihad ortaya qoya bilər. Belə bir özəllik ictihadın mahiyyətinən irəli gəlir. İctihadın mahiyyəti düşüncə azadlığıdır. Azad düşüncə isə heç bir zaman əsarətə məruz qala bilməz. Deməli, ictihad öz mahiyyətini qoruyub saxladıqca, daim “update” olma imkanına malikdir. Odur ki, hansısa bir ictihadı gəldiyi qənaətə, nəticəyə görə qeyri-ənənəvilikdə ittiham edib onu yanlış adladırmaq doğru olmazdı.

12. İctihadın standart bir məntiqi yoxdur. Kimsə iddia edə bilməz ki, sən, mütləq, filan məntiq çərçivəsində ictihad etməlisən. Belə ki, əgər sənin ictihadın o məntiqin normalarına uyğun olmasa, onda yanlış hesab olunacaq. Kimsə belə bir məntiq formalaşdırmağa qadir deyil. Çünki bəşər inkişaf etməkdədir, hər dəfə yeni bir məntiqlə tanış olur, onu kəşf edir. Odur ki, ideal məntiqdən söz gedə bilməz ictihad dünyasında. Buna görə, ictihad prosesində “Sənin ictihadın yanlışdır, çünki filan məntiqin normaları ilə üst-üstə düşmür.”- deyimini qəbul etmirəm. Önəmli olan odur ki, ictihadın istinad etdiyi məntiq əsaslandırılmış (justified) və müdafiə edilə bilən (plausible) olsun.

13. Hər hansı bir mütəxəssisin ictihadının tənqid edilməsi dinin tənqid edilməsi demək deyil. Çünki “din” “dini bilik”dən tamamilə fərqli bir nəsnədir. Kiminsə ictihadı tənqid olunarkən, əslində, onun əldə etdiyi dini bilik tənqid edilir. Bu kimi tənqidin başlıca hədəfi həmin ictihadın dini olduğu kimi əks etdirib-etdirmədiyini üzə çıxarılmağa, aydınlaşdırmağa çalışmaqdır. Deməli, kimsə hər hansı bir ictihadın tənqid edilməsini dinin tənqid edilməsi kimi qələmə verməməlidir, ona görə ki, bu, məntiqi baxımdan sofistika hesab olunur.

14. İctihadın məhsulu- fətva əslində “nəzəriyyə” hesab olunur. Nəzəriyyə hesab olunan hər bir şey isə tənqidə açıqdır. Deməli, hər bir fətva tənqidə açıqdır. “İctihad qapısı açıqdır.”- deyiminin mənalarından biri də budur.

15. İslam hüquq sahəsində hər hansı bir ictihadın nəticəsi- fətva başqalarına o zaman öhdəlik hesab oluna bilər ki, onlar həmin nəticənin “Allahın hökmü” olduğuna əmin olsunlar. Bu əsasla, hər hansı bir fətva kiminsə üçün sadəcə olaraq fətva olduğuna görə öhdəlik doğurmur. Öhdəlik o zaman doğur ki, insan müəyyən bir fətvanın Allahın hökmünü əks etdiridiyinə əmin olsun. Deməli, insan hər hansı bir dəlilə görə, məsələn, fəqihin ədalətli olmasına şübhə etmək, fətvanın əsaslandığı arqumentin hansısa bir müqəddiməsinə irad bildirmək və ya əsaslandığı hanısa bir önfərziyyəsini qəbul etməmək və s. bu kimi dəlillərə görə əmin ola bilməsə, onda həmin fətva qarşısında heç bir öhdəlik, məsuliyyət daşımayacaq.

16. Modern idrak nəzəriyyəsində qəbul edilən “mötədil fundamentalizm (modest foundationalism)” konsepsiyasına əsasən, iki növ ictihadı bir-birindən ayırd edə etməliyik: 1) ilk baxışdan (prime facie) ictihad, 2) son baxışdan (ultimate facie) ictihad. Bəzi ictihadlar ilk baxışdan ictihad hesab olunur. Bu kimi ictihadlar hökmən əsaslandırılmış və koqnitiv deyillər. Bu da o deməkdir ki, bu qəbildən olan ictihadlar başqa ictihadlar vasitəsilə pozula və rədd edilə bilərlər. Əgər “ilk baxışdan ictihad” başqa ilk baxışdan ictihadların vasitəsilə rədd edilməsə, onda “son baxışdan ictihad”a çevriləcək. Deməli, əsaslandırılmış və koqnitiv hesab olunan ictihad məhz son baxışdan ictihad növüdür.

17. İki cür ictihad var. İctihad var, ideolojidir. İctihad da var, metodolojidir. Hər hansı bir ictihadı “ideoloji” əlaməti ilə xarakterizə edən onun müəyyən maraq, qüdrət və önyarğıdan qaynaqlanmasıdır. Bu kimi ictihadda insan öncədən təyin etdiyi xüsusi nəticələrə nail olmağa çalışır. Metodoloji ictihad isə belə deyil, əksinə, o, sekulyar bir metoddan çıxış edərək dini anlayış və ya müddəaları olduğu kimi anlamağa çalışır. Elə buna görə də, belə bir ictihad prinsip olaraq daim islahat və təkmilləşdirilməyə açıqdır. Demək, ictihadı ictihad edən onun metodoloji mahiyyətə sahib olmasıdır. Bu əsasla, ictihad ideoloji mahiyyətə sahib olanda, öz gerçək mahiyyətini itirir.

18. İctihad- dinin hər hansı bir anlayışı və ya müddəası barədə bir oxunuş (reading) təqdim etməkdir. Digər tərəfdən isə, istənilən nəsnə və ya olayı necə gəldi (arbitrary) oxumaq yanlış hesab olunduğundan, “oxunuş”un obyektivliklə xarakterizə edilə bilməsi üçün özündə dörd əsas elementi ehtiva etməlidir: 1) metodik (methodic), 2) əsaslandırılmış (justified), 3) koherentist (coherentist), 4) holistik (holistic). Birinci elementə görə, ictihad müəyyən bir metod əsasında həyata keçməlidir, yəni necə gəldi ictihad etmək doğru deyil. İkinci elementə görə, ortaya qoyulan ictihad müəyyən və konkret dəlillərə istinad etməlidir. Bu mənada, dəlilsiz ictihad məqbul hesab edilə bilməz. Üçüncü elementə əsasən, mütəxəssisin ictihadının nəticəsi başqa bir ictihadının nəticəsi ilə ziddiyyət təşkil etməməlidir. Bu da o deməkdir ki, ictihadın nəticələri arasında uyğunluq, həmahənglik olmalıdır. Nəhayət, dördüncü elementə görə, ictihaddan əldə edilən nəticələr toplusu bir tam kimi nəzərdən keçirilməlidir, yəni hər bir nəticə həmin toplu daxilində tamın bir hissəsi kimi nəzərdən keçirilməlidir. Bu əsasla, bir ictihadın nəticələrinə atomistik yanaşmaq doğru deyil. Beləliklə, dini müddəalar barədə hər bir ictihadı məqbul hesab etmək olmaz. Təkcə o ictihadı qəbul etmək olar ki, adıkeçən hər dörd elementi özündə toplamış olsun.

19. Hər bir ictihadın nəticəsi (dini bilik) təkcə dini mətnlərə istinad etmir. Əksinə, ortada dini mətni oxuyanla onun önfərziyyələrinin də rolu var həmin nəticənin əldə edilməsində. Bu əsasla, dini mətnləri oxumaq, anlamaq, təfsir etmək iki əsas təmələ söykənir: 1) daxili təməl, yəni Quran və sünnə, 2) xarici təməl, yəni oxucunun önfərziyyələri. Deməli, dini biliyin xarici təməli daxili təməli ilə sintez edilməsə, “din” samit olaraq qalacaqdır. Dini biliyin xarici təməli əslində “samit din”in qıfılını açaraq onu “natiq din”ə çevirir. Dini bilik önfərziyyəsiz samit bir nəsnə olsa da, önfərziyyələr ona əlavə edildikdən sonra natiq olur. Deməli, oxucu dini mətni önfərziyyəsiz anlamağa çalışsa, ondan heç nə əldə edə bilməyəcək. Çünki həm oxucu, həm də mətn samitdirlər. İki samitdən də heç bir zaman natiq doğa bilməz. Odur ki, ortada oxucu ilə mətn arasında “önfərziyyələr” vasitə kimi çıxış etməsə, sükut pozulmayacaq.

Qeyd edim ki, “samit din” dedikdə, dinin bir mətn olaraq danışmağa bir sözünün olmadığını, məna ifadə etmədiyini nəzərdə tutmuram. Əksinə, məqsədim ondan ibarətdir ki, dini biliyin xarici təməli dini mətnlərin anlaşılmasında, təfsir edilməsində əsas rola malikdir. Bəli, dinin potensial olaraq danışmağa sözü var, ancaq oxucunun önfərziyyələri olmadan mətndə olan potensial məna heç bir zaman aktuallaşmaz. Beləliklə, dini bilik “mesaj”la “müxatəb” arasında baş tutan dialoq nəticəsində şəkillənir və hər birinin mətnin məasının formalaşmasında müəyyən qədər payı var. Bu əsasla, “mətn” ilə “oxucu” arasındakı söhbət monoloq deyil, dialoqdur, yəni təkcə mətn oxucu ilə danışmır, oxucu da mətnlə danışır. Onu da əlavə edim ki, önfərziyyələr “doğru” və “yanlış” olmaqla iki hissəyə ayrılırlar. Hər bir önfərziyyə ilə mətni oxumaq olmaz. Mətni təkcə əsaslandırılmış, doğru önfərziyyələrlə oxumaq gərəkdir. Əks təqdirdə, mətnin yanlış önfərziyyələrlə sintezi mətnin yanlış anlaşılmasına gətirib çıxardacaqdır.

20. Hər bir ictihadın iki əsas şərti var: 1) əxlaqi şərt, 2) epistemoloji şərt. Əxlaqi baxımdan ictihad edən adamda şərt olaraq iki əsas xüsusiyyət olmalıdır: səmimiyyət və ciddilik. İnsan hansısa bir məsələ üzərində ictihad edəndə, həm səmimi, həm də ciddi olmalıdır. Bu, o deməkdir ki, insan ictihada “oyun” kimi baxmamalı, əksinə, həqiqətə açıq olmalı, onu gördükdən sonra, ona arxa çevirməməli və nəticədə, nə özünü, nə də başqasını aldatmamalıdır. Epistemoloji baxımdan isə insan öz ictihadını “səbəb” üzərində deyil, “dəlil” üzərində inşa etməlidir. Səbəblə dəlil arasındakı fərq bundan ibarətdir ki, səbəb hansısa bir şeyin varlığı ilə, dəlil isə hər hansı bir müddəa ilə əlaqəlidir. Bu mənada səbəb qeyri-koqnitiv amil, dəlil isə koqnitiv amil hesab olunur. Məsələn, insan başqasının sözünü iki cür qəbil edə bilər, belə ki, bəzən onun sözünü, məsələn, onu sevdiyinə görə qəbul edir, bəzən isə onun sözünü həmin adamın qeyd etdiyi müəyyən müqəddimələr əsasında qəbul edir. Məsələn, həmin adam ona belə deyir: “A” “B”dir, “B” də “C”dir, deməli, “A” “C”dir. Birinci halda sözün qəbil edilməsi səbəbə, ikinci halda isə dəlilə söykənir. Deməli, ictihad prosesi də bəzən dəlildən, bəzənsə səbəbdən qaynaqlana bilər. Aşağıda bu səbəblərin bəzilərini belə sadalaya bilərik:

-Mənafe/ xeyir/ çıxar;

-Emosiya;

-Qüdrət;

-Sərvət/ mal;

-Qorxu;

-Arzu;

-Ümid;

-Sevgi;

-Nifrət. 

Yuxarıda deyilənlərə əsasən, insan bu iki şərtə- əxlaqi və epistemoloji şərtə riayət etdiyi zaman, itihad prosesində əldə etdiyi məhsul, nəticə önəmli deyil. Əlbəttə, “önəmli deyil” deyimini iki cür anlamaq olar:

1) normativ anlamda, yəni ictihad edən adamın əldə etdiyi məhsulun aksioloji (dəyər) baxımdan dəyərləndirilməsi;

2) təsviri anlamda, yəni ictihad prosesində əldə edilən məhsulun ontoloji (varlıq) baxımdan açıqlanması.

İctihadda əldə edilən fikri məhsulun önəmli olmamasını dedikdə, məqsədim normativ anlam deyil. Yəni bunu söyləmək istəmirəm ki, ictihad edən adamın əldə etdiyi nəticənin heç bir dəyəri, qiyməti yoxdur. Haşa! Belə bir anlamı qəsd etmirəm. Söyləməyə çalışdığım ondan ibarətdir ki, adam ictihad edəndə səmimi və ciddi olduğuna görə, əldə etdiyi nəticənin nə olmasından asılı olmayaraq bu adam bütün səyini ortaya qoymaqla müəyyən bir nəticəyə nail olmuşdur. İctihad edən adam onun “nə kimi bir nəticə” olmasına deyil, əksinə, onun “sadəcə olaraq  bir nəticə” olmasına baxır, çünki bu adam səmimiyyət və ciddilikdən doğan “sübut”la o nəticəyə varmışdır. Bəli, bir adam başqa adamın ictihad prosesində əldə etdiyi nəticəni dartışa bilər. Ancaq bu, yenə də səmimiyyət və ciddilik prinsipi əsasında həyata keçməlidir. Bir örnək verim: Fərz edin, “Modern dünyadakı mövcud sələm mahiyyətcə Peyğəmbər (s) əsrindəki mövcud sələmlə eyniyyət təşkil edir.”- müddəası gerçəkliyə adekvat olan, düz gələn bir müddəadır. Yəni doğrudan da, bu iki nəsnə mahiyyətcə eynidir. İndi, kimsə ictihad edən zaman müəyyən bir sübut sayəsində “Modern dünyadakı mövcud sələm mahiyyətcə Peyğəmbər (s) əsrindəki mövcud sələmlə eyniyyət təşkil etmir, əksinə bunlar iki fərqli nəsnə hesab olunurlar. Deməli, modern bankçılıqdakı sələm sistemi haram deyil.”- nəticəsinə vararsa, bu, həmin adamın ictihad zəhmətinin dəyərsiz olması anlamına gələ bilərmi? Xeyr. Önəmli olan onun ictihad edərkən səmimiyyət və ciddiliyidir və məhz bu kontekst daxilində müddəasının lehinə təqdim etdiyi sübutdur. Bəlkə də, “İctihad qapısı açıqdır.”- deyildikdə, bu anladılanlar nəzərdə tutulur.

Son olaraq təkidlə vurğulamalıyam ki, ictihaddan doğan hər bir nəticə məqbul hesab oluna bilməz, çünki qeyd olunduğu kimi, hər bir ictihadın nəticəsi aksiom sayılan əqli və əxlaqi qırmızı xətlərlə məhdudlaşır və onları poza bilməz.