İslamofobiya fenomeninin təhlili

     Müqəddimə

İslamofobiya termini son vaxtlar haqqında çox danışılan yeni terminlərdən biridir. Bu termin nisbətən, xüsusi olaraq İslamın Qərblə əlaqəsi kontekstində işlədilmişdir. Bu fenomen, tarixdə Qərblə İslam arasındakı aramsız əlaqə və münasibətlərin uzun-uzadı silsilələrindən qaynaqlanan dərin köklərə milikdir. Bu aramsız əlaqə və münasibətlərin nəticəsində Qərb tərzi-təfəkküründə “İslam qorxusu” təsbitləşərək, onların İslama ciddi bir təhlükə kimi baxmasına gətirib çıxardı. Şayəd, bu tərzi-təfəkkürün bir tərəfi müsəlmanlarla Avropa xristianları arasında baş vermiş xaç döyüşlərinə, digər bir tərəfi isə tarix boyu İslam sivilizasiyasının ulduzu çıxdıqca Qərb sivilizasiyasının ulduzunun sönməsinə gedib çıxır.
İslamofobiya termini ilk dəfə olaraq Qərbdə 1980-çı ilin sonları və 1990-çı ilin əvvəllərindən etibarən meydana çıxaraq yayılmağa başladı. Bunun kökü isə “Biganəfobiya” fenomeni ilə əlaqədar olan ifadələrə dayanır. Ancaq XXI əsrin əvvəllərində baş vermiş 11 Sentiyabr hadisələrindən sonra bu terminin ədəbiyyatı, daha çox Qərb ölkələrində gündəmə gələrək daha da dərinləşməyə başladı. Yuxarıda deyilənlərə rəğmən, “İslam qorxusu” fenomeni İslam dininin ilk meydana çıxdığı çağlara təsadüf edir. Belə ki, “İslamofobiya”ın ilk fundamentini qoyanlar məhz Ərəbistan yarmadasında yaşayan yəhudi və ərəblər olmuşdurlar.

     1. İslamofobiya termininin kökü

“İslamofobiya” iki sözdən ibarət olan mürəkkəb bir ifadədir. “Fobiya” latınca “hər hansı bir şeydən absurd qorxu” və yaxud “hər hansı bir şeydən bezmək” mənalarını ifadə edir. “Fobiya” sözü iki müxtəlif şəkildə işlədilə bilir. Belə ki, bu söz bəzən psixologiya elmində müəyyən bir növ xəstəliyə tutulmuş insanlar barəsində, bəzən də sosial-ictimai kontekstdə “toplum və millətlərlə müxalifətçilik”-lə əlaqədar olan terminlər sırasında işlədilir. ”Fobiya” ifadəsi birinci mənada “bilavasitə siyasi məna yükü”nə malik olmasa da, ikinci mənada bu yükə malikdir. “İslamofobiya” sözü bir termin kimi Avropanın siyasi lüğət kitablarında aydın bir məna ifadə edir. Həmçinin XIX əsrdə “Antisemitizm” sözü bir termin olaraq belə bir aydınlıq ifadə edirdi.
Bu məqamda oxucunun diqqətini aşağıdakı maraqlı bir nöqtəyə cəlb etmək istərdim: Qərb dünyası hətta “siyasi terminləşdirmə əməliyyatında” da belə, İslam dininə qarşı ədavət və düşmənçiliyini əsirgəmir. Belə ki, İslam dininə yetişdikdə “İslamofobiya” terminindən istifadə edərək onu “zalım” kimi, yəhudələrə yetişdikdə isə “Antisemitizm” ifədəsindən istifadə edərək onu “məzlum” kimi qələmə verməyə çalışır.

     2. İslamofobiyanin formalaşmasının əsas səbəbləri

Fenomenoloji baxımdan “İslamofobiya” fenomeninin təhlilində hər bir fenomen kimi onu tək səbəbli hesab etmək doğru olmazdı. “İslamofobiya”nın əhəmiyyət baxımından bir-birindən fərqlənən bir çox səbəbləri vardır.
İndi isə gəlin, birlikdə “İslamofobiya”ın əsas amil və səbəblərini nəzərdən keçirək:

     2.1. Tarixin İslamla Qərb arasında baş vermiş müharəbələrlə dolu olması

İslam fəthləri əsrlər boyu İslamın üfüq və sərhədlərini genişləndirmişdir. Bu fəthlərdən əldə olunan “Rum hərbi düşərgələrinin məğlub edilərək onların müsəlman əskərlərinin ayaqları altında dağılması” kimi nəaliyyətlər ilk acı və dərdli təcrübələr idi ki, Qərb İslam dünyası ilə münasibətində onunla üzləşirdi. Bu kimi acı təcrübələr “İslam qorxusu” toxumunu Qərbin beyninə səpərək, onda belə tendensiyanın inkişaf etməsinə gətirib çıxardı ki, Qərb dünyası İslama qarşı xəstəlik halına gəlib çıxan bir qorxunu öz vücudlarında daşısınlar. Tarixə qısa bir nəzər salmaqla bu qəbildən olan hadisə və olaylarla çox rastlaşa bilərik.

     2.2 İslamı yetərincə tanımama

İmam Əlinin (ə) ifadəsi ilə desək, adətən, insan bilmədiyi şeyə qarşı düşmənçilik edir. Yəni, nadancasına onu özünə qarşı təhlükə kimi görərək ondan çəkinər. Bu prinsip “İslamdan qorxu, onunla mübarəzə və ona qarşı nifrət bəsləmə”ni qərblilər içərisində açıqlaya bilər, çünki Qərb elmi əhatə baxımından İslamla bağlı mötəbər olmayan mənbələrdən əxz olunmuş səthi məlumatlara mailkdir. Qərbin universitet dərslikləri hələ də İslam barəsində kökləri şərqşünaslıq məktəbinə dayanan yanlış və azdırıcı məlumatlar ilə doludur. Onlar İslamı şərqşünasların (yəni, Şərqlə, xüsusən də İslamla bağlı Qərb təfəkkürünə sadiq qalaraq tədqiqat aparan şəxslər) vasitəsilə tanıyırlar. Bu gün yaxşı bilirik ki, müxtəlif sivilizasiya və mədəniyyətlərdə yaşayan insanların ontoloji və qneseoloji baxışları bir-birindən tamamilə fərqlidir. Qərb insanının qneseoloji baxışı Şərq insanının qneseoloji baxışından tamamilə fərqlidir. Həmçinin xristianla müsəlman da bu qəbildəndir. İslam adından yalnız o şəxs çıxış edə bilər ki, onun qneseoloji və mədəni mühitində yaşayıb onunla boya-başa çatmış olsun. Məhz bu səbəbə görə də, Qərb şərqşünasların İslam haqqındakı görüşləri, düşüncələri çox zaman həqiqətlə üst-üstə düşmür.

     2.3. Mənafelərin ziddiyyəti və dəyərlərin müxtəlifliyi

Bu çaların mühüm bir hissəsi İslamla Qərb arasındakı mənafelərin qarşılıqlı ziddiyyəti üzərində dayanır. Bir çox liberal demokratik baxışlar dini və islami baxışlarla uzlaşmır. Bu gün Qərbin norma kimi qəbul etdiyi “fahişəlik, homoseksuallıq, tam fərdi azadlıqlar, alkoqol içkilərdən istifadənin azadlığı və s.” elə bu qəbildəndir. Qərbin bu kimi normaları İslam normaları ilə ziddiyyət təşkil etdiyindən təbiidir ki, qərblilər İslam və onun təlimlərini özləri üçün ciddi bir təhdidedici təhlükə kimi görsünlər. Əlbəttə, etiraf etmək lazımdır ki, Qərb müəyyən mənada mötədil İslamı-Amerika İslamını qəbul etməyə hazırdır; bir şərtlə ki, onun siyasi və iqtisadi mənafelərini sğortalayaraq təhlükə yaratmasın.

     2.4. “Din”lə “dindar” anlayışlarını bir-birindən ayırmama

Çox zaman insanlar “düşüncə” ilə “düşüncəyə inanan” arasında fərq qoymurlar. Fərdlərin atdığı yalnış addımları onların inandığı “düşüncə”lərə insbət verirlər. Mümükündür, hər hansı bir fərdin inandığı “düşüncə və fikir” onu yaxşı əməllərə dəvət edən bir düşüncə olsun, ancaq həmin fərdin öz nəfsani istəklərinə uyaraq inandığı düşüncənin əksinə əməl etməsi o demək deyil ki, unun inandığı “düşüncə” onu belə bir işə vadar edir. Deməli, fərdlərdən baş verən davranış və rəftarların təhlilində “düşüncə” sərhəddini “düşüncəyə inanan” sərhəddindən ayırmaq lazımdır. Əfsus ki, “İslam”la “müsəlmanlar” arasında qeyd olunan prinsipə riayət olunmur. Müsəlmanlardan yanlış bir addımı müşahədə etdikdə, düşünmədən onu İslama nisbət verirlər. “İslamofobiya”nın bu zəmində daha da artmasına gətirib çıxardanlar, özlərini müslman kimi qələmə verən “terrorist qruplaşmalar” və müqəddəs İslam dinini “insan ağılı və fitrəti ilə zidd şəkildə” nümayiş etdirən firqələrdir.

     3. İslamofobiyanin mərhələləri

İslamofobiya fenomenini tarixi baxımdan müasir dünyada bir neçə mərhələyə bölmək olar:

     3.1. Şərqdəki inqilab və İslam fundamentalizmi

Bu projenin müəyyən şəkildə ilk mərhələsi yuxarida qeyd etdiyimiz kimi, 80-cı illərin sonlarında başladı. Qərb, İslamofobiya projesinin başladılmasının səbəbini “Şərqdə baş vermiş İslam inqilabının qələbəsi, İslam dünyasında ekstremist cərəyanların və İslam fundamentalizmının yenidən baş qalıraraq inkişafı” kimi mövzularda gördü. Şərqdə baş vermiş bu inqilabın ilk qələbə günlərindən etibarən dünya müsəlmanları arasında
“dini şüur və oyanış” və “İslam kimliyi”nin meydana çıxmasına səbəb oldu. Bununla da, “İslam oyanışı dialoqunu” yarandı ki, bu da tədricən İslam dünyasına hakim olan bir dialoqa çevrildi.

     3.2. Sivilizassiyaların qarşıdurması nəzəriyyəsi

Projenin ikinci mərhələsi isə 1989-cu ildə Sovetlər ittifaqının çökməsi ilə başladı. Şərq bloku və keçmiş sovetin çökməsi ilə Leo Straus kimi insanların “həqəqi və ya fərzi düşmən varlığı” haqqda irəli sürdükləri mühafizəkar baxışlar əsasında “İslamofobiya projesi” birləşmiş ştadların siyası planlarından biri kimi hegomon qüvvələrin diqqət mərkəzinə çevrilir. Bu istiqamətdə birləşmiş ştadlar belə bir qərara gəlir ki, “biganəfobiya” və “düşüncə mühasirəsi”ni doldurmaq üçün İslam təhlükəsini kommunizm təhlükəsinin alternativinə çevirsin. Buna görə də, onlar yeni bir xəttdə “İslamofobiya” planını sırf təbliğat xarakterindən çıxardaraq ona elmi və mədəni bir don geyindirməyə çalışırlar. Bu barədə 1993-cü ildə Samuel Huntington tərəfindən “mədəniyyətlərin qarşıdurması” teorisi irəli sürülür. O, özünün şərq blokunun çökməsindən sonrakı dünyaya istiqamətlənmiş nəzəriyyəsində sivilizasiyaların formalaşması barədə söhbət açır. Daha sonra beynəlxalq müstəvidəki mübarəzə və əlaqələrin mədəniyyət və sivilizasiya meydanında olduğunu vurğulayır. O, qeyd etdiyi sivilizasiyaların içərisindən daha çox İslam sivilizasiyası üzərində dayanaraq hesab edir ki, qərb dünyası gərək hər nəyin bahasına olursa olsun, bu sivilizasiyanı maharlamalıdır.
“İslam qanunlarının bəşər hüquqi ilə ziddiyyət təşkil etməsi, İslamın zorakı, qəddar və stratejiliyi yayan bir din olmasi, İslam dininin fundamental və elmi təkamülə qarşı olması, İslamın terrorizm düşüncəsinin yaradıcısı olması və s.” bu qəbildən olan anlayışların təbliğatı İslamofobiyanın bu mərhələdəki yeni xəttinin bir hissəsini təşkil edir.

     3.3. 11 Sentiyabr hadisələri

İslamofobiyanın üçüncü dalğası isə 11 Sentiyabr hadəsələrindən sonra həyata keçir. Bu mərhələdə hegemon rejimlərin kontrolu altında olan KİV-lər İslam dünyası ilə qərbin arasında olan əlaqələri tamamilə dəyişmək üçün səylər göstərməyə çalışdırlar. Bu üzdən, geniş bir vəhdət şəklində “İslamla qərb arasında sivilizasiyanı ayıran xətlər aktivləşdi” ibarəsini insanlara təlqin edirdilər. 11 Sentiyabr hadisəsindən sonra Corc Buş elan edir ki, “xaç döyüşləri” yenidən başladı. O, bu hadisədən sonra ölkələri iki qrupa -birləşmiş ştatlarla dost və düşmənə- ayıraraq deyir: “Bizimlə olmayanlar bizim eleyhimizədər”.
11 Sentiyabr partlayışlarından iki gün sonra dünyanın ən çox oxunan ingiliscə beynəlxalq qəzeti sayılan “Herald Tribune”də bir məqalədə belə bir yazı dərc olunur ki, bu hadisələr İslam sivilizasiyasının qərb sivilizasiyasının toqquşmasını aşkar etdi.
Bu gedişatın davamında 11 Sentiyabr hadisəsindən bir ay sonra Amerikanın yeni konservativ cərəyanının teoristlərindən olan Fransis Fukuyama Qardin qəzeti ilə müsahəbəsində vurğulayır ki, İslam qərb modernizmini təhdid edən yeganə mədəni sistemdir. O, daha sonra açıqca qeyd edir ki, Amerika modernizm qarşısında İslam ölkələrinin müqavimətəni sındırmaq üçün öz hərbi gücündən istifadə edə bilər.
Bu ölkənin mühüm stratejistlərindən sayılan Amerikanın sabiq müdafiə naziri William Cohen bu zəmində bildirir ki, Amerika və onun müttəfiqlərinin İslamla savaşı dördüncü dünya müharəbəsidir. O, üçüncü dünya müharəbəsini 45 illik soyuq döyüş hesab edərək qeyd edir ki, dördüncü dünya müharibəsi də qərb sivilizasiyası ilə İslam sivilizasiyası arasındakı döyüşdür.

    4. Nəticə

İslamofobiya Qərbin dünyada müsəlmanların gün-bəgün artmaqda olan nüfuzunun qarşısını almaq məqsədi ilə “İslam oyanışı” qarşısındakı bir vaksenidir. İslamofobiya Avropa və Amerikada anti-İslami fəaliyyətlər və KİV-lərin siyasətləri vasitəsilə gücləndi. İslamofobiya təkcə müsəlmanların əleyhinə yönəli bir ayrıseçkilik deyil, əksinə, qlobal sülh üçün açıq-aşkar bir təhdid hesab olunur. İslamofobiyanin kökləri 11 Sentiyabr hadəsələrindən çox-çox öncələrə dayanır. Halbuki bu gün 11 Sentiyabr hadəsələri bu fenomenin dünya miqyasında artmasının səbəbi kimi qəbul edilir. Dərin siyasi baxış sahiblərinə gizli deyil ki, Qərb öz xarici siyasətinə qanun donunu geydirmək məqsədi ilə bu fenomeni yaratmışdır.

 

Oxşar yazılar
İfadə azadlığı, yoxsa sübutlu ifadə azadlığı? (Etüd)
Məhərrəmlik qeydləri
“Eşq”in altı həlledilməz ziddiyyəti (Etüd)