Tövhidə dair qeydlərim (1-ci hissə)

1. “Tövhid” modernizmin üç əsas təməl prinsipindən biri olan subyektivizmə qarşıdır. Tövhid bizi ontoloji baxımdan subyektmərkəzli olmaqdan çıxarır və bizə başa salır ki, subyekt obyekt ilə məna kəsb edir. Bu isə o deməkdir ki, subyekt öz varlığını obyektə söykənərək təmin edir. Odur ki, Kant öz əxlaq sistemində, Dekart da öz fəlsəfi sistemində məcbur qalıb “Allah”ın varlığını postulat (önqəbul) kimi qəbul edir. Çünki Kant görür ki, Allahı qəbul etməsə, əxlaq sistemi öz dəyərini əldə verərək çökəcək. Dekarsa görür ki, Allah adlı gerçəyi qəbul etməsə, subyektiv aləmdən çıxıb obyektiv aləmin qapısını açıb, içəri daxil ola bilməyəcək. Biri dəyərləri, digəri isə biliyi qüvvəyə mindirmək üçün tövhidə- Allaha sığınır. Bəli, belədir! Tövhid gerçəyindən qaçış mümkün deyil. Biz həm dəyər, həm də bilik sistemimizi tövhidə- Allaha borcluyuq. Allah olmasaydı, bəşəriyyət “subyektivizm”də ilişib qalacaqdı.

Davamı...

Dinin xarici və daxili hissələri

1. Məlum olduğu kimi, din (məsələn, İslam dini) mürəkkəb bir nəsnədir, yəni hissələrdən ibarətdir və bəsit deyil. Yenə məlumdur ki, bu hissələr eyni dərəcədə deyil. Belə ki, bəzi hissələr birinci dərəcəli, necə deyərlər, “altqurum”, bəziləri isə ikinci dərəcəli, yəni “üstqurum” hesab olunur. Başqa sözlə, birinci dərəcəli hissələri “xarici hissələr”, ikincidi dərəcəli hissələri isə “daxili hissələr” adlandırmaq olar.

Davamı...

İbn Ərəbiyə görə vəhdəti-vücud

İbn Ərəbi deyir ki, bir var, “mütləq varlıq”, hansı ki, heç bir şərt və qeyd qəbul etmir. Buna “zəruri varlıq (vacibul-vücud)” deyilir. Bir də var, “mütləq yoxluq”. Həm mütləq varlıq, həm də mütləq yoxluq- hər ikisi əzəlidir. Mütləq varlıq yoxluğu qəbul etmədiyi kimi, mütləq yoxluq da varlığı qəbul eləmir. Ancaq xalis varlıqla xalis yoxluq arasında “mümkünlük” adlı bir fasilə var ki, həm yoxluğu qəbul edə bilir, həm də varlığı. Deməli, “mümkünlük” varlıqla yoxluq arasında olan bir fasilədir ki, bu da “aləm” adlanır.

Davamı...

Din, dindar və dinşünas üçlüyünə dair qeydlərim (2-ci hissə)

16. Kimsə kimsəyə “Din üzərində düşünüb qənaətini başqaları ilə paylaşa bilməzsən. Sənin buna haqqın çatmır.”- deyə etiraz edə bilməz. Belə bir hüququ ona nə Allah, nə ağıl, nə hüquq, nə də əxlaq verib. Bu əsasla, “din” hamımızınkıdır, kimsənin şəxsi mülkü deyil. Odur ki, nə bir dinə mənsub olanlar bir-birlərinə və ya o dinə məsub olmayanlara, nə də bir məzhəbə mənsub adamlar bir-birlərinə və ya o məzhəbə mənsub olmayanlara etiraz edə bilərlər. Din göndərilib ki, insanlar tək-tək müstəqil şəkildə heç bir fikri təlqin olmadan onun üzrində düşünə bilsinlər. Mənə görə, inanc dünyasında olan ən böyük zülm din barədə yaradılan “anlama monopoliyası”dır.

Davamı...

Din tədqiqatının metodologiyası

1. Giriş

Fərqli metodlarla dini inamları, müddəaları mütaliə edən, araşdıran müxtəlif sahələrə “din tədqiqatı (Study of Religon)” deyilir. Bu gün modern dünyada din tədqiqatı sahəsinə fəlsəfə, din fəlsəfəsi, ilahiyyat, müqayəsəli din tədqiqatı (Comparative Study of Religion), din antropologiyası, din psixologiyası, din sosiologiyası, din fenomenologiyası, ədəbiyyat, dini incəsənət, din mifologiyası, dinlərin tarixi və dini epistemologiya kimi elmlər daxildir. İnsan dini bilikləri, inamları, müddəaları obyektiv şəkildə tədqiq etmək istəyirsə, bu vaxt doğru metedologiyadan çıxış edərək bunu etməlidir. Əks təqdirdə, dini anlama prosesində reallıqdan uzaq bir nəticə əldə etmiş olacaq. Qeyd olunan həyati əhəmiyyəti nəzərə alaraq, dini inamlar üzərində tədqiqat aparmazdan öncə, tədqiqatın metodologiyasını təyin etmək vacibdir. Belə ki, hansı metoddan və ya yanaşmadan çıxış etsək, dini inamları, müddəaları obyektiv şəkildə anlaya bilərik. Bu kiçik yazıda İslam dünyasında tətbiq olunan din tədqiqatını, hansısa bir normativ dəyərləndirmə irəli sürmədən, sadəcə olaraq deskriptiv aspektdən nəzərdən keçirməyə çalışacam.

Davamı...

Fəlsəfəyə dair bəzi qeydlərim (2-ci hissə)

35. Fəlsəfə iki cürdür: xalis və qatışıq. Xalis fəlsəfə odur ki, ancaq nəzəri müstəvidə ilişib qalan və insan həyatına sızmayan quru anlayışlardan, nəzəriyyələrdən, fərziyyələrdən danışır, ancaq qatışıq fəlsəfə isə bunun əksinə olaraq birbaşa insan problemlərinə istiqamətlənən anlayışlardan, nəzəriyyərdən bəhs edir. Bu gün dünyada ən çox yayğın fəlsəfə növü qatışıq fəlsəfədir, yəni sintetik fəlsəfələr. Məsələn, əxlaq fəlsəfəsi, tibb fəlsəfəsi, fizika fəlsəfəsi və s. Məncə, bir fəlsəfənin uğuru onun xalis olmasında deyil, qatışıq olmasındadır. Bu əsasla, fəlsəfə nə qədər qatışıq olarsa, bir o qədər şirin, cazibəli, effektiv və faydalı olar insanlıq üçün.

Davamı...

İctihad fəlsəfəsinə dair qeydlərim

1. Quran məni öz ayələri üzərində düşünməyə çağırırsa (ki, çağırır), bu, o deməkdir ki, mən ictihad azadlığına sahibəm. Buna görə də, əldə etdiyim qənaətlər mənim üçün əsaslı (justified) hesab olunur. Bu isə o deməkdir ki, ictihadım reallıqda yanlış çıxarsa belə, mən “haqq” qarşısında üzürlü hesab olunacağam. Hətta demək olar ki, ictihadımın tələbinə əsasən mükafatlandırılacağam da, çünki mən üzərimə düşən görəvi layiqincə yerinə yetirmişəm.

Davamı...

İnsan dindar olmaya bilərmi? (Etüd)

Dini qəbul etmə insan ağlından qaynaqlanan azad bir seçim və qərardır. Belə ki, ağıl kənardan heç bir müdaxilə olmadan dərk edir, anlayır ki, dinə tabe olmaq lazımdır və tabe olur. Ancaq “azad seçim” dedikdə iki cür başa düşülə bilər. Bir var, azad seçim dedikdə, qarşımızda olan iki versiyadan birini seçmək kimi başa düşülür. Bir də var, azad seçim deyiləndə, mövcud olan gerçəyi olduğu kimi qəbul etmək nəzərdə tutulur.

Davamı...

Yaradılışçı Savalan Məhəmmədliyə cavab əvəzi

Bu kiçik yazımda Kulis.az saytında yaradılışçı Savalan Məhəmmədlinin Şahin Həsənlinin eyni saytda yayımlanan təkamüllə bağlı məqaləsinə yazdığı cavab barəsində bəzi mülahizələrimi oxucularla bölüşmək istərdim:

1. Savalan Məmmədlinin Şahin Həsənlinin təkamüllə bağlı yazısına tənqidində ciddi metodoloji problemlərdən biri odur ki, Savalan bəy bir-birinə yaxın, amma fərqli olan üç anlayışı bir-birindən ayırd edə bilməyib:

1. Darvinin təkamül nəzəriyyəsi;
2. Darvinizm;
3. Evolyusionizm.

Davamı...

Nə üçün “şər” var?

Fərz edin, ata öz 3 yaşlı uşağına vaksin vurdurur və uşaq da buna görə ağrı, acı çəkir. Ata uşağın ağrı çəkəcəyini bilə-bilə, yenə bundan vaz keçmir, çünki atanın bunu etməsi üçün əlində əxlaqi baxımdan əsaslı bir dəlil var. Hətta əgər bu dəlili ona söyləsə də, yenə o, məhdud idrak qüvvəsinə görə bunu dərk edə bilməyəcək. Eyni ssenarini Allahla insan arasında da fərz etmək mümkündür. Belə ki, Allah bu dünyanı elə yaradıb ki, insan orada müxtəlif ağrı və acılara məruz qalır.

Davamı...
1 2 3 4 5 6 12